به گزارش خبرگزاری ایمنا، جنگ معمولاً با واژههای سنگین روایت میشود؛ شهادت، مجروحیت، عملیات، خاکریز، آتش، دلتنگی و روزهایی که هر لحظه میتوانست آخرین لحظه زندگی یک رزمنده باشد، اما در میان همین روایتهای سنگین، خاطراتی هم باقی مانده که جنس دیگری دارند؛ خاطراتی از شوخیهای رزمندگان، شیطنتهای نوجوانانه، تکهپرانیهای دوستانه و اتفاقهایی که سالها بعد، هنگام تعریف شدن، لبخند بر چهره راوی و شنونده مینشانند.
این بخش از خاطرات دفاع مقدس در سالهای بعد به ادبیات راه پیدا کرد و مجموعهای از کتابها را شکل داد که جنگ را از زاویهای متفاوت روایت میکنند؛ زاویهای که در آن رزمنده فقط یک چهره حماسی و دور از دسترس نیست، بلکه جوانی است که میخندد، شوخی میکند، دوست میشود، اشتباه میکند و در میان دشواریهای جبهه، لحظهای برای سبک کردن فضای سنگین اطرافش پیدا میکند.
طنز در این آثار قرار نیست جنگ را شوخی بگیرد؛ سوژه طنز، خود جنگ و رنج آدمها نیست، بلکه بسیاری از موقعیتهای روزمره، سوءتفاهمها، شیطنتها و روابط انسانی میان رزمندگان است. همین تفاوت، اهمیت این نوع روایت را بیشتر میکند.
«رفاقت به سبک تانک»؛ جنگی که در آن زندگی جریان داشت
یکی از شناختهشدهترین نمونهها در این زمینه، «رفاقت به سبک تانک» نوشته داوود امیریان است؛ مجموعهای شامل ۴۷ قطعه طنز درباره حوادث جنگ که برای مخاطب کودک و نوجوان نوشته شده است. منابع معرفی این اثر تأکید کردهاند که داستانها از دیدهها و تجربههای نویسنده در جبهه و خاطرات رزمندگان شکل گرفتهاند.
امیریان در این کتاب، فضای جبهه را تنها میدان عملیات و درگیری تصویر نمیکند. رفاقت، شوخی، شیطنت و زندگی روزمره در کنار فضای جنگ قرار میگیرد و همین ترکیب موجب میشود مخاطب با تصویری انسانیتر از آن روزها روبهرو شود.
«موقعیت ننه!»؛ خاطراتی که از دل شوخیها بیرون آمد
«موقعیت ننه!» از دیگر کتابهایی است که مشخصاً سراغ حکایتهای طنز رزمندگان دفاع مقدس رفته است. این اثر نوشته رمضانعلی کاوسی است و توسط انتشارات مرز و بوم وابسته به مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس منتشر شده است.
خود عنوان کتاب هم نشان میدهد که قرار نیست با یک روایت رسمی و خشک از جنگ روبهرو باشیم. کتاب به سراغ خاطرات و موقعیتهایی رفته که در فضای جبهه شکل گرفتهاند و وجه شوخطبعانه زندگی رزمندگان را ثبت کردهاند، اهمیت این خاطرات در همین جزئیات است؛ جزئیاتی که شاید در روایتهای رسمی جنگ جایی پیدا نکنند، اما برای شناخت فضای واقعی زندگی رزمندگان ارزشمندند.
«خنده و خمپاره»؛ از کرمانشاه تا کتاب
در میان آثار طنز دفاع مقدس، «خنده و خمپاره» نیز مجموعهای از خاطرات طنز رزمندگان هشت سال دفاع مقدس استان کرمانشاه است که به گردآوری حامد شباییفر منتشر شده است. این اثر ۱۸۴ صفحه دارد و در سال ۱۴۰۱ توسط انتشارات مرصاد، وابسته به ادارهکل حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس استان کرمانشاه، منتشر شده است. ترکیب «خنده» و «خمپاره» در عنوان کتاب، خودش تصویری روشن از این رویکرد ارائه میدهد: جنگ در کنار همه تلخیها، خاطراتی داشته که جنس آنها از جنس خنده و رفاقت بوده است.
«آدلا هنوز شام نخورده!»؛ کشف بخش پنهان خاطرات جنگ
«آدلا هنوز شام نخورده!» نیز از آثار تازهتر در این حوزه است؛ مجموعه خاطرات طنز رزمندگان کرمانی که یاسر سیستانینژاد آن را نوشته و سوره مهر منتشر کرده است.
این کتاب حاصل گفتوگو با بیش از ۴۰ نفر از رزمندگان دفاع مقدس و مجموعهای از مصاحبههای صوتی است و تلاش کرده بخشی از خاطرات طنزآمیز و شوخیهای رزمندگان را ثبت کند. گزارش معرفی این اثر نیز تصریح میکند که کتاب به دنبال پرداختن به «ظرفیتهای پنهان» دفاع مقدس از جمله خاطرات طنزآمیز و بذلهگوییهای رزمندگان بوده است. این شیوه ثبت خاطره اهمیت دیگری هم دارد؛ چراکه با گذشت زمان، جزئیات زندگی روزمره جنگ بیش از هر چیز در حافظه آدمها باقی میماند و اگر ثبت نشود، بخشی از تاریخ شفاهی یک نسل از میان میرود.
«رادیو موجی»؛ خندههایی از دل خاطرات رزمندگان
«رادیو موجی» نیز مجموعهای از خاطرات طنز رزمندگان هشت سال دفاع مقدس است که محمدرضا بهرامی با نظارت کمیته ثبت و ضبط خاطرات رزمندگان شهرضا گردآوری کرده است. این اثر در دسته کتابهای طنز و دفاع مقدس قرار گرفته و روایتهای آن بر خاطرات رزمندگان استوار است.
وجود چنین آثاری نشان میدهد که طنز جبهه تنها به یک منطقه یا یک گروه خاص محدود نبوده است؛ از کرمانشاه و کرمان تا شهرضا و دیگر مناطق، رزمندگان خاطراتی از جنس شوخی و خنده داشتهاند که بعدها به کتاب تبدیل شده است.
«طنزهای باپیر در دایره جنگ»؛ جنگ از دریچه خاطره
«طنزهای باپیر در دایره جنگ» نیز خاطرات عبدالکریم نیسنی از دوران جنگ تحمیلی ایران و عراق است. نیسنی که در سالهای جنگ به عنوان عکاس در جبههها حضور داشته، بخشی از خاطرات طنز رزمندگان را گردآوری و در این کتاب منتشر کرده است.
این نوع آثار یک نکته مهم را روشن میکنند: طنز در جبهه الزاماً چیزی نبود که سالها بعد از جنگ ساخته شده باشد؛ بسیاری از این شوخیها در همان فضای جنگ اتفاق افتاده و بعدها از حافظه شفاهی رزمندگان به کتاب منتقل شدهاند.
به گزارش ایمنا،روایت طنز از دفاع مقدس در حقیقت روایت بخشی از زندگی در دوران جنگ است. اگر تنها از شهادت و عملیات و حماسه بگوییم، ممکن است چهرهای یکبعدی از نسلی ساخته شود که هشت سال از زندگی خود را در شرایط جنگی گذراندند.
رزمندگان، پیش از آنکه شخصیتهای کتابهای خاطرات باشند، انسانهایی با سن، خانواده، رفاقت، ترس، دلتنگی و حس شوخطبعی بودند. به همین دلیل، طنز میتواند به مخاطب امروز کمک کند تا فاصله میان خودش و آدمهای آن دوران کمتر شود.
نظر شما