به گزارش خبرگزاری ایمنا، سالها توسعه شهری با گسترش محدوده شهر، ساخت محلههای جدید و ایجاد شبکههای تازه زیرساختی همراه بوده است، اما افزایش هزینه توسعه، فشار بر منابع و فاصله گرفتن محلههای جدید از مراکز فعالیت، نگاه برنامهریزان شهری را دوباره به قلب شهرها بازگردانده است؛ جایی که بسیاری از شهرها بخش مهمی از هویت، فعالیت اقتصادی و میراث تاریخی خود را در آن متمرکز کردهاند.
هسته تاریخی شهرها تنها مجموعهای از بناهای قدیمی نیست؛ این محدودهها در بسیاری از شهرها شبکهای از معابر، بازارها، میدانها، بناهای عمومی، فضاهای مذهبی و تجاری و سکونتگاههایی هستند که در طول زمان شکل گرفتهاند، با این حال تغییر الگوی زندگی، گسترش شهر و انتقال بخشی از فعالیتهای اقتصادی و خدماتی به مناطق جدید، موجب شده است برخی از این مراکز با کاهش جمعیت، افت فعالیت اقتصادی و فرسودگی کالبدی مواجه شوند.
اکنون بازگشت به مرکز شهر به معنای بازسازی چند ساختمان تاریخی نیست؛ بلکه میتواند بخشی از یک سیاست گستردهتر برای توسعه درونی شهر باشد.
توسعه شهر بدون گسترش مرزهای آن
یکی از چالشهای شهرهای در حال رشد، گسترش افقی و افزایش فاصله میان محل سکونت، اشتغال و خدمات است. توسعه محدوده شهری، علاوه بر مصرف زمین، نیازمند ایجاد و نگهداری شبکههای جدید آب، برق، فاضلاب، حملونقل و سایر زیرساختهاست.
در مقابل، هستههای تاریخی به طور معمول در بخشهایی از شهر قرار دارند که از گذشته با شبکه معابر، خدمات و فعالیتهای اقتصادی شکل گرفتهاند. بازگرداندن جمعیت و فعالیت به این محدودهها میتواند به استفاده بهتر از زیرساختهای موجود کمک کند و بخشی از فشار برای توسعه بیرونی شهر را کاهش دهد.
البته این به معنای توقف کامل توسعه پیرامونی شهر نیست؛ بلکه مسئله، ایجاد تعادل میان توسعه جدید و استفاده دوباره از ظرفیتهای موجود است.
احیای مرکز شهر فقط مرمت بنا نیست
یکی از خطاهای رایج در مواجهه با بافت تاریخی، محدود کردن بازآفرینی به مرمت ساختمانهای ارزشمند است. بناهای تاریخی زمانی میتوانند در زندگی شهری باقی بمانند که در شبکه اجتماعی و اقتصادی شهر نیز نقش داشته باشند.
احیای مرکز شهر نیازمند توجه همزمان به مسکن، اقتصاد محلی، حملونقل، فضاهای عمومی، خدمات شهری و میراث فرهنگی است. اگر یک بنای تاریخی مرمت شود اما جمعیت ساکن در اطراف آن کاهش پیدا کند یا فعالیت اقتصادی از محله خارج شود، احیای کالبدی بهتنهایی نمیتواند مرکز شهر را دوباره زنده کند، از این منظر هدف بازآفرینی باید بازگرداندن زندگی به مرکز شهر باشد و نه تنها بازگرداندن ظاهر تاریخی آن باشد.
بازگشت سکونت به قلب شهر
یکی از مسائل مهم بسیاری از هستههای تاریخی، کاهش جمعیت ساکن است. در برخی موارد، افزایش ارزش زمین، فرسودگی ساختمانها، کمبود پارکینگ یا دشواری دسترسی با خودرو، بخشی از ساکنان را به محلههای جدیدتر سوق داده است.
در چنین شرایطی، سیاست مسکن نقش تعیینکنندهای دارد. بهسازی خانههای تاریخی، ایجاد مشوق برای سکونت، ارتقای خدمات روزمره و تأمین دسترسی مناسب میتواند به بازگشت جمعیت کمک کند.
مرکز شهر زمانی زنده میماند که فقط مقصد گردشگران یا محل فعالیت تجاری نباشد، بلکه محل زندگی نیز باقی بماند. حضور ساکنان دائمی، فعالیت اجتماعی و اقتصادی را در ساعات مختلف روز حفظ میکند و به امنیت و سرزندگی فضاهای عمومی نیز کمک میکند.
خیابانهایی که دوباره به مردم بازمیگردند
بازآفرینی هسته تاریخی بدون بازنگری در شبکه حرکتی آن دشوار است. بسیاری از مراکز تاریخی برای حرکت خودروهای امروزی طراحی نشدهاند و تلاش برای عبور حجم بالای خودرو از معابر باریک میتواند کیفیت محیطی این محدودهها را کاهش دهد.
در مقابل، تقویت پیادهمداری، حملونقل عمومی و دسترسی دوچرخه میتواند رابطه شهروند با مرکز تاریخی را تغییر دهد. پیادهراهها، میدانها و فضاهای عمومی در این صورت فقط مسیر عبور نیستند و میتوانند به مکانهایی برای مکث، تعامل اجتماعی و فعالیت اقتصادی تبدیل شوند.
البته پیادهمداری به معنای حذف ساده خودرو نیست؛ بلکه نیازمند طراحی یک نظام دسترسی است که هم نیاز ساکنان و کسبوکارها را پاسخ دهد و هم کیفیت فضای عمومی را حفظ کند.
اقتصاد محلی؛ موتور احیای مرکز شهر
هسته تاریخی بدون اقتصاد فعال نمیتواند پایدار بماند. بازارها، فروشگاههای محلی، صنایعدستی، فعالیتهای فرهنگی، گردشگری و کسبوکارهای کوچک میتوانند بخشی از موتور اقتصادی این مناطق باشند.
اما اگر احیای تاریخی تنها به توسعه گردشگری وابسته شود، احتمال تبدیل مرکز شهر به فضایی صرفاً توریستی افزایش پیدا میکند. مرکز تاریخی باید علاوه بر گردشگران، برای ساکنان شهر نیز جذاب و قابل استفاده باشد.
ترکیب فعالیتهای تجاری، فرهنگی، خدماتی و مسکونی میتواند باعث شود مرکز شهر در ساعات مختلف روز فعال بماند و اقتصاد محلی تنها به یک فصل یا گروه خاص از مخاطبان وابسته نباشد.
خطر «موزهای شدن» مرکز تاریخی
یکی از چالشهای مهم احیای هستههای تاریخی، حفظ تعادل میان حفاظت و زندگی معاصر است. اگر قوانین حفاظتی به گونهای اجرا شوند که امکان سازگاری بناها با نیازهای جدید را از بین ببرد، بخشی از این محدودهها ممکن است به فضاهایی کمتحرک تبدیل شوند.
از سوی دیگر، نادیده گرفتن ارزشهای تاریخی نیز میتواند هویت شهر را از بین ببرد. بنابراین، بازآفرینی موفق نیازمند آن است که میان حفظ عناصر ارزشمند و امکان استفاده معاصر از فضاها تعادل برقرار شود.
هسته تاریخی قرار نیست در گذشته متوقف شود؛ قرار است گذشته را به بخشی از زندگی امروز و آینده شهر تبدیل کند.
آینده توسعه شاید درون شهر باشد
بازگشت به مرکز شهر در نهایت به معنای بازگشت به گذشته نیست. این رویکرد میتواند بخشی از پاسخ به چالشهای آینده شهر باشد؛ از مصرف زمین و هزینه زیرساخت گرفته تا کاهش سفرهای طولانی، تقویت حملونقل عمومی و حفظ هویت شهری.
اگر مراکز تاریخی با برنامهای یکپارچه برای مسکن، اقتصاد محلی، حملونقل، فضای عمومی و حفاظت از میراث احیا شوند، شهر میتواند بخشی از ظرفیت توسعه خود را به جای گسترش در پیرامون، از درون به دست آورد.
در این نگاه، آینده شهر الزاماً در ساخت محلههای تازه در حاشیه آن تعریف نمیشود؛ گاهی بخشی از آینده در همان خیابانها، میدانها و محلههایی قرار دارد که شهر از آنجا آغاز شده است. احیای هسته تاریخی زمانی به یک راهبرد توسعه تبدیل میشود که مرکز شهر دوباره به محل زندگی، فعالیت، تعامل و تجربه روزمره شهروندان تبدیل شود.
نظر شما