به گزارش خبرگزاری ایمنا، جنگ که به مرزهای ایران رسید، هنوز بسیاری از معادلات کشور تازه در حال شکل گرفتن بود. در تهران، مردی که نماینده مردم این شهر در مجلس شورای اسلامی، نماینده امام در شورای عالی دفاع و امام جمعه تهران بود، تنها از پشت تریبون درباره جنگ سخن نمیگفت؛ خبر جبهه را از نزدیک دنبال میکرد، به میان رزمندگان میرفت و در نخستین ماههای تجاوز دشمن، راه جنوب را در پیش گرفت.
برای رهبر شهید انقلاب، جنگ تنها در نقشههای نظامی و جلسات شورای عالی دفاع خلاصه نمیشد. خرمشهر در محاصره، آبادان زیر آتش، سوسنگرد اشغالشده و رزمندگانی که با کمترین امکانات مقابل دشمن ایستاده بودند، واقعیتهایی بودند که باید از نزدیک دیده و برایشان چارهاندیشی میشد. حضور در کنار شهید چمران، رفتن به مناطق عملیاتی و پیگیری وضعیت نیروهای مردمی و سپاه، بخشی از تصویری است که از آن روزهای پرالتهاب در خاطرات دفاع مقدس باقی مانده است.
اما شاید مهمتر از حضور در میدان، نگاهی باشد که رهبر شهید انقلاب پس از پایان جنگ به آن هشت سال داشت؛ نگاهی که دفاع مقدس را در قاب یک خاطره تاریخی محصور نمیکرد. برای او، آن سالها گنجینهای از تجربه، ایمان، ایثار، حضور مردم و روحیه جهادی بود؛ گنجینهای که اگر روایت نمیشد، بخشی از سرمایه معنوی و تاریخی یک ملت از دست میرفت. از همین رو، تأکید بر زنده نگه داشتن نام شهدا، ثبت خاطرات رزمندگان و روایت دفاع مقدس در ادبیات، شعر، سینما و دیگر عرصههای هنر در سالهای پس از جنگ نیز ادامه پیدا کرد.
در واقع، میتوان مسیر رویارویی رهبر شهید انقلاب با دفاع مقدس را از میدان تا روایت دنبال کرد؛ از روزهایی که اسلحه به دست در کنار رزمندگان ایستاد تا سالهایی که بر ماندگاری فرهنگ ایثار و شهادت و انتقال تجربه آن نسل به نسلهای آینده تأکید کرد.
با محسن نصری، رزمنده، پژوهشگر دفاع مقدس و مدرس دانشگاه، این مسیر را مرور کردهایم؛ از نخستین روزهای جنگ و حضور رهبر شهید انقلاب در جبهه تا نقش ایشان در حمایت از رزمندگان و فرماندهان و در نهایت، نگاه ایشان به ضرورت حفظ و بازآفرینی فرهنگ دفاع مقدس برای نسل امروز.
ایمنا: اگر بخواهیم از نقطه آغاز شروع کنیم، نخستین رویارویی رهبر شهید انقلاب با جنگ تحمیلی چه زمانی و در چه شرایطی اتفاق افتاد و چه شد که ایشان خیلی زود خود را به جبهه رساندند؟
نصری: اگر سیویکم شهریور ۱۳۵۹ را آغاز رسمی جنگ تحمیلی بدانیم، ایشان خودشان بارها روایت کردهاند که همان روز برای سخنرانی و گفتوگو با کارگران یکی از کارخانههای نزدیک فرودگاه مهرآباد رفته بودند که با حمله هواپیماهای عراقی به فرودگاه از آغاز جنگ مطلع شدند.
البته پیش از آن نیز تحرکات و تجاوزهای مرزی رژیم بعث وجود داشت. ایشان به دلیل مسئولیتهایی که پیش از آغاز جنگ داشتند، از مسائل نظامی کشور اطلاع داشتند. چند ماه قبل از آغاز جنگ نیز از سوی حضرت امام(ره) به عنوان نماینده ایشان در شورای عالی دفاع منصوب شده بودند و علاوه بر آن، نماینده مردم تهران در مجلس بودند.
بنابراین وقتی جنگ آغاز شد، ایشان هم از نظر مسئولیت رسمی در جریان مسائل دفاعی کشور بودند و هم با توجه به ارتباطی که با حضرت امام(ره) و مجموعههای نظامی داشتند، وضعیت را دنبال میکردند.
ایمنا: چه تصویری از نخستین روزهای حضور رهبر شهید در خط مقدم جنگ به ثبت رسیده است؟
نصری: در روزهای نخست جنگ، زمانی که اخبار وضعیت خوزستان، خرمشهر و آبادان به تهران میرسید، ایشان از حضرت امام(ره) اجازه خواستند که به جبهه بروند. امام اجازه دادند و در حدود ششم مهر ۱۳۵۹، ایشان به همراه شهید مصطفی چمران و تعدادی از نیروها راهی اهواز شدند.
در همان مقطع، ستاد جنگهای نامنظم شکل گرفت و ایشان در کنار شهید چمران قرار گرفتند. نکته جالب این است که حضور ایشان تنها برای بازدید از منطقه نبود. همان شب نخست، همراه نیروها برای شناسایی به اطراف اهواز رفتند تا موقعیت دشمن را بررسی کنند.
حتی ایشان خودشان روایت کردهاند که از تهران اسلحه همراه برده بودند و وقتی میخواستند به جبهه بروند، به محافظانشان گفتند، دیگر نیازی به محافظ ندارند، اما محافظان نیز ایشان را همراهی کردند. این جزئیات نشان میدهد که حضور ایشان در آن روزها، حضور یک مقام مسئول در یک بازدید تشریفاتی نبود؛ ایشان خود را بخشی از میدان دفاع میدانستند.
ایمنا: در شرایطی که جبههها با کمبود امکانات روبهرو بود و دشمن در حال پیشروی بود، رهبر شهید انقلاب چه نقشی در پشتیبانی از رزمندگان داشتند؟
نصری: یکی از مهمترین نقشهای ایشان حمایت از نیروهای سپاه، بسیج و نیروهای مردمی بود. در آن مقطع، این نیروها امکانات محدودی داشتند و در مقابل، بنیصدر نیز حمایت لازم را از آنها انجام نمیداد. ایشان در کنار حضور در مناطق عملیاتی، پیگیر تأمین امکانات برای رزمندگان بودند. هم از طریق شورای عالی دفاع موضوع را دنبال میکردند و هم با فرماندهان و مسئولان نظامی ارتباط داشتند.
در واقع، ایشان تلاش میکردند ظرفیت ارتش، سپاه و نیروهای مردمی در کنار یکدیگر قرار گیرد و امکانات موجود در اختیار کسانی قرار بگیرد که در خط مقدم مقابل دشمن ایستاده بودند.
ایمنا: یکی از تلخترین فصلهای روزهای نخست جنگ، سقوط خرمشهر بود. رهبر شهید انقلاب در آن روزها چه پیگیریهایی داشتند؟
نصری: ایشان بارها پیگیر وضعیت خرمشهر بودند و در جلسات شورای عالی دفاع درخواست تأمین تجهیزات برای مدافعان شهر را مطرح کردند. تلاش ایشان این بود که امکانات بیشتری در اختیار نیروهای حاضر در منطقه قرار گیرد تا از سقوط شهر جلوگیری شود، اما پس از ۳۵ روز مقاومت، خرمشهر سقوط کرد. با این حال، پیگیریهای ایشان درباره جبهه جنوب ادامه داشت و در موضوع آزادسازی سوسنگرد نیز نقش مهمی در پیگیری و حمایت از رزمندگان داشتند.
ایمنا: یکی از ویژگیهای آن دوران، شکلگیری همکاری میان ارتش، سپاه و نیروهای مردمی بود. نقش ایشان در تقویت این ارتباط چه بود؟
نصری: از همان سالهای نخست، ایشان بر ضرورت حفظ توان ارتش و تقویت مجموعه دفاعی کشور تأکید داشتند. حتی پیش از جنگ در برابر دیدگاههایی که به دنبال انحلال ارتش بودند، از حفظ ارتش دفاع کردند.
در دوران جنگ نیز تلاش ایشان این بود که ارتش، سپاه و بسیج ظرفیتهایشان را در کنار هم قرار دهند. نمونههای مختلفی از ارتباط ایشان با فرماندهان ارتش و سپاه وجود دارد، ایشان تلاش میکردند فرماندهان و نیروهایی که در میدان بودند، امکان ارائه طرح و گزارش در جلسات نظامی را داشته باشند و از ظرفیت آنها استفاده شود.
ایمنا: رهبر شهید انقلاب در آن مقطع علاوه بر حضور در جبهه، امام جمعه تهران نیز بودند. خطبههای نماز جمعه ایشان چه نقشی در تبیین شرایط جنگ داشت؟
نصری: یکی از منابع مهم برای شناخت فضای ماههای نخست جنگ، خطبههای نماز جمعه ایشان است. ایشان از این تریبون، مسائل جنگ را برای مردم توضیح میدادند و درباره وضعیت جبههها سخن میگفتند. این موضوع اهمیت زیادی داشت؛ زیرا مردم باید میدانستند در جبههها چه میگذرد و رزمندگان با چه شرایطی روبهرو هستند. در کنار آن، ایشان از نیروهای سپاهی و بسیجی که در آن مقطع با مشکلات و کمبود امکانات روبهرو بودند، نیز حمایت میکردند.
ایمنا: بعد از مجروحیت ایشان در ششم تیر ۱۳۶۰ و سپس قرار گرفتن در جایگاه ریاست جمهوری، ارتباطشان با جبهه چگونه ادامه پیدا کرد؟
نصری: بعد از مجروحیت، با توجه به مسئولیتهای جدید، حضور مستقیم ایشان در مناطق عملیاتی محدود شد و مسائل جنگ را از طریق جلسات و گزارش فرماندهان دنبال میکردند، اما ارتباط ایشان با جبهه و رزمندگان قطع نشد. حتی پس از پذیرش قطعنامه ۵۹۸، زمانی که رژیم بعث بار دیگر حمله کرد و منافقین نیز وارد میدان شدند، ایشان به عنوان امام جمعه تهران اعلام کردند که به جبهه میروند و در میان رزمندگان حضور پیدا کردند؛ از جمله در لشکر امام حسین(ع) اصفهان و لشکر هشت نجف اشرف.
ایمنا: به نظر شما چرا بعد از پایان جنگ، رهبر شهید انقلاب همچنان بر دفاع مقدس و روایت آن تأکید داشتند؟
نصری: چرا که از نگاه ایشان دفاع مقدس یک حادثه تنها یک نظامی نبود. دفاع مقدس مجموعهای از ارزشها را در جامعه به نمایش گذاشت؛ از ایثار و شهادت گرفته تا حضور مردم، مسئولیتپذیری، همدلی و روحیه جهادی، به همین دلیل، ایشان تأکید داشتند که یاد شهدا زنده بماند و این فرهنگ به نسلهای بعد منتقل شود. برگزاری کنگرههای شهدا، دیدار با خانواده شهدا و رزمندگان و روایت خاطرات دفاع مقدس در همین چارچوب اهمیت پیدا میکند.
تأکید ایشان این بود که ما باید از الگوی دفاع مقدس برای امروز استفاده کنیم. برای نمونه، در حوزه اقتصاد بر مردمی شدن اقتصاد تأکید داشتند و دفاع مقدس را نمونهای از نقشآفرینی مردم میدانستند. در دوران جنگ، مردم فقط رزمنده نبودند؛ پشت جبهه نیز حضور داشتند، کمک میکردند و هرکس به اندازه توان خود نقشی بر عهده میگرفت. این حضور عمومی یک سرمایه بزرگ بود و از نگاه ایشان میتوان از همین الگو برای حل مسائل امروز کشور استفاده کرد.
ایمنا: یکی از تأکیدات ایشان، آشنایی نسل کودک و نوجوان با دفاع مقدس بود. این موضوع را چگونه تحلیل میکنید؟
نصری: ایشان معتقد بودند نسل نوجوان و جوان باید از سالهای کودکی با مفاهیم دفاع مقدس، ایثار و شهادت آشنا شود. به همین دلیل تأکید داشتند موضوعات مربوط به دفاع مقدس وارد کتابهای درسی شود. هدف این بود که دفاع مقدس از حافظه یک نسل عبور کند و به یک تجربه مشترک تاریخی و فرهنگی برای نسلهای بعد تبدیل شود. همچنین ایشان خودشان با شعر و ادبیات و کتاب ارتباط داشتند و معتقد بودند اگر یک تفکر قرار است ماندگار شود، باید هنرمندان آن را عرضه کنند.
به همین دلیل، در دیدار با شاعران، نویسندگان، فیلمسازان و دیگر هنرمندان بر این موضوع تأکید میکردند که از آموزههای دفاع مقدس در عرصه هنر استفاده شود. همچنین معرفی و مطالعه کتابهای خاطرات دفاع مقدس و تقریظ بر آثار این حوزه نیز در همین مسیر قرار داشت.
ایمنا: اگر بخواهید نسبت رهبر شهید انقلاب با دفاع مقدس را در یک تصویر جمعبندی کنید، چه میگویید؟
نصری: به نظرم مهمترین ویژگی این است که ایشان هم مرد میدان دفاع مقدس بودند و هم روایتگر و ترویجکننده فرهنگ آن. از آغاز جنگ در کنار رزمندگان حضور داشتند و بعد از جنگ نیز تلاش کردند آنچه در دفاع مقدس شکل گرفته بود، به نسلهای بعد منتقل شود.
ایشان دفاع مقدس را یک گنج میدانستند؛ گنجی که باید استخراج و روایت شود. به همین دلیل کتاب، فیلم، شعر، آموزش و کنگرههای شهدا برای ایشان اهمیت داشت. از نگاه ایشان، روحیهای که مردم و رزمندگان در دفاع مقدس داشتند، میتواند برای پیشرفت کشور و عبور از مسائل امروز نیز مورد استفاده قرار گیرد.
نظر شما