به گزارش خبرگزاری ایمنا، هوش مصنوعی در حال عبور از مرحله یک فناوری نوظهور و تبدیل شدن به بخشی از زیرساخت زندگی و فعالیتهای حرفهای انسان است؛ تغییری که دامنه آن از خدمات روزمره و کسبوکارها فراتر رفته و اکنون حوزههای تخصصی و حساس را نیز دربرگرفته است. در چنین شرایطی، پرسش دیگر این نیست که آیا هوش مصنوعی وارد مشاغل مختلف خواهد شد یا خیر، بلکه مسئله اصلی، چگونگی رویارویی با این تحول و تعیین حدود استفاده از آن است.
در میان حوزههای تخصصی، حقوق جایگاه متفاوتی دارد، چراکه هر تحول فناورانه، علاوه بر ایجاد فرصتهای تازه، پرسشهایی درباره مسئولیت، حقوق افراد، مالکیت، حریم خصوصی و نحوه تنظیم روابط اجتماعی ایجاد میکند. ورود سامانههای هوشمند به فرایندهای حقوقی و قضایی نیز این پرسش را پررنگتر کرده است که قوانین و نهادهای حقوقی تا چه اندازه برای روبهرو شدن با واقعیتهای جدید آمادگی دارند.
همزمان با گسترش کاربردهای هوش مصنوعی، حرفه وکالت نیز در معرض تغییر قرار گرفته است. بخشی از فعالیتهایی که پیشتر به زمان و نیروی انسانی قابل توجهی نیاز داشتند، اکنون با کمک ابزارهای هوشمند با سرعت بیشتری انجام میشوند و با این حال، ماهیت انسانی بسیاری از وظایف حقوقی همچنان پرسش مهمی درباره حدود توانایی فناوری و جایگاه قضاوت، استدلال و ارتباط انسانی ایجاد میکند.
از سوی دیگر، رویارویی با این تحولات تنها به تدوین قوانین و مقررات محدود نمیشود و نظام آموزش حقوق نیز باید خود را با نیازهای این دوره هماهنگ کند. اینکه حقوقدانان آینده چه مهارتهایی نیاز دارند، دانشگاهها چه نقشی در آمادهسازی آنان ایفا میکنند و چگونه میتوان میان بهرهگیری از ظرفیتهای هوش مصنوعی و صیانت از حقوق شهروندان تعادل برقرار کرد، از جمله موضوعاتی است که پرداختن به آنها بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است.
از پرونده تا الگوریتم؛ حقوق در مسیر یک تغییر بزرگ
مسعود راعی، پژوهشگر، استاد تمام حقوق بینالملل و رئیس دانشکده حقوق دانشگاه آزاد اسلامی نجفآباد در گفتوگو با خبرنگار ایمنا با بیان اینکه هوش مصنوعی دیگر یک فناوری مربوط به آینده نیست و امروز در تلفنهای همراه، بانکها، شبکههای اجتماعی، مراکز درمانی، صنایع و حتی فرایندهای قضایی و حقوقی حضور دارد، اظهار کرد: بسیاری از کارشناسان معتقدند همانگونه که اینترنت شیوه زندگی انسانها را تغییر داد، هوش مصنوعی نیز ساختار مشاغل، آموزش را دگرگون خواهد کرد.
وی با بیان اینکه در این میان، رشته حقوق بهعنوان یکی از مهمترین حوزههای تنظیم روابط اجتماعی، با پرسشهای تازهای روبهرو شده است، افزود: از مسئولیت مدنی سامانههای هوشمند گرفته تا حفظ حریم خصوصی، مالکیت دادهها و تضمین حقوق بشر در عصر دیجیتال، تحت تاثیر هوش مصنوعی قرار گرفته است و بسیاری از صاحبنظران معتقدند هوش مصنوعی بزرگترین تحول فناوری پس از اینترنت و حتی همتراز با انقلاب صنعتی است.
استاد تمام حقوق بینالملل تصریح کرد: دلیل این اهمیت آن است که این فناوری فقط یک ابزار نیست، بلکه توانایی یادگیری، تحلیل و تصمیمسازی دارد. امروزه سامانههای هوشمند میتوانند حجم عظیمی از اطلاعات را در زمانی بسیار کوتاه پردازش کنند و به همین دلیل در حوزههای مختلف از پزشکی و آموزش گرفته تا مدیریت و حقوق مورد استفاده قرار میگیرند و در واقع، وارد عصری شدهایم که بخش مهمی از فعالیتهای حرفهای با کمک هوش مصنوعی انجام خواهد شد.
نسل جدید وکلا و حقوقدانان؛ فراتر از قانون و متن
راعی با بیان اینکه این موضوع فرصتهای فراوانی ایجاد میکند، اما در عین حال چالشهای حقوقی و اخلاقی متعددی نیز به همراه دارد، ادامه داد: هوش مصنوعی میتواند جستوجوی منابع، تحلیل آرای قضایی، تنظیم پیشنویس قراردادها و حتی بررسی سوابق پروندهها را با سرعت بالا انجام دهد، اما حقوق فقط پردازش اطلاعات نیست.
وی گفت: وکیل موفق فردی است که بتواند با موکل ارتباط انسانی برقرار کند، شرایط خاص هر پرونده را درک کند، از ظرفیتهای استدلالی بهره ببرد و در بسیاری موارد راهکارهای خلاقانه ارائه دهد و این تواناییها همچنان در حوزه قضاوت انسانی قرار دارند و به همین دلیل اعتقاد بر این است که هوش مصنوعی جایگزین وکلا نخواهد شد، بلکه وکلایی که از هوش مصنوعی استفاده میکنند جای وکلایی را خواهند گرفت که با این فناوری بیگانه هستند.
رئیس دانشکده حقوق دانشگاه آزاد اسلامی نجفآباد با بیان اینکه یکی از مهمترین مسائل، موضوع مسئولیت است و باید توجه داشت که اگر یک سامانه هوشمند باعث ورود خسارت شود، چه کسی باید پاسخگو باشد؟ طراح نرمافزار، شرکت تولیدکننده، مالک سامانه یا کاربر؟، اضافه کرد: از سوی دیگر، موضوعاتی مانند حریم خصوصی، حفاظت از دادههای شخصی، تبعیض الگوریتمی، مالکیت فکری آثار تولیدشده توسط هوش مصنوعی و امنیت سایبری نیز از مهمترین مباحث حقوقی روز دنیا محسوب میشوند.
راعی افزود: امروزه اتحادیه اروپا، ایالات متحده، چین و بسیاری از کشورها در حال تدوین مقررات ویژه برای تنظیم فعالیت سامانههای هوش مصنوعی هستند و این نشان میدهد که حقوق در آینده نزدیک با تحولات گستردهای روبهرو خواهد شد و هر فناوری جدید میتواند هم فرصت باشد و هم تهدید.
حقوقدانان در برابر یک انتخاب تازه
وی تصریح کرد: اگر از هوش مصنوعی به شکل صحیح استفاده شود، میتواند موجب افزایش دسترسی مردم به خدمات عمومی، شفافیت و عدالت شود، اما در صورت نبود نظارت مناسب، ممکن است به نقض حریم خصوصی، نظارت گسترده بر شهروندان یا تبعیضهای پنهان منجر شود، بنابراین وظیفه حقوقدانان این است که میان توسعه فناوری و حمایت از حقوق و آزادیهای بنیادین شهروندان تعادل برقرار کنند.
استاد تمام حقوق بینالملل با بیان اینکه آینده موفق، آیندهای است که در آن فناوری در خدمت انسان باشد، نه انسان در خدمت فناوری، ادامه داد: با توجه به مسائل بیان شده، دانشجویان باید نگاه سنتی به حرفه حقوق را کنار بگذارند، چراکه آینده بازار کار حقوق نیازمند افرادی است که علاوه بر دانش حقوقی، با فناوریهای نوین نیز آشنا باشند و مطالعه حقوق فضای مجازی، جرایم سایبری، حکمرانی دیجیتال، حفاظت از دادهها، امنیت سایبری و کاربردهای هوش مصنوعی در حرفه حقوق میتواند فرصتهای شغلی ارزشمندی برای دانشجویان ایجاد کند.
راعی با بیان اینکه یادگیری زبان انگلیسی و توانایی استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی تخصصی، از الزامات فعالیت حرفهای در دهه آینده خواهد بود، گفت: به همین منظور و در راستای افزایش توانمندیهای دانشجویان، بهصورت جدی موضوع هوش مصنوعی و حقوق در دستور کار قرار گرفته و در سالهای اخیر، نشستهای تخصصی، کارگاههای آموزشی و دورههای مهارتی متعددی در زمینه کاربرد هوش مصنوعی در حرفه حقوق برگزار شده و این روند با قدرت بیشتری ادامه خواهد یافت.
وی اضافه کرد: دانشجویان، پژوهشگران، وکلا و فعالان حوزه حقوق باید بتوانند بهصورت عملی با ابزارهای نوین هوش مصنوعی آشنا شوند و از ظرفیتهای آن در پژوهش، وکالت، تنظیم قراردادها، تحلیل پروندهها و فعالیتهای علمی بهره ببرند و برگزاری مجموعهای از دورههای تخصصی هوش مصنوعی ویژه دانشجویان حقوق، وکلا، قضات، میانجیگران، پژوهشگران و علاقهمندان حوزه حقوق نیز در دستور کار قرار دارد.
رئیس دانشکده حقوق دانشگاه آزاد اسلامی نجفآباد افزود: آینده حرفه حقوق در گرو آشنایی با فناوریهای نوین است و دانشجویانی که امروز این مهارتها را فرا بگیرند، فردا در بازار کار و فضای علمی کشور جایگاه متمایزی خواهند داشت و آینده از آنِ حقوقدانانی است که بتوانند میان دانش حقوق و فناوری هوشمند پیوند برقرار کنند. هوش مصنوعی رقیب حقوقدانان نیست، بلکه ابزاری قدرتمند برای ارتقای کیفیت خدمات حقوقی است و هرچه این فناوری گسترش پیدا کند، نیاز به حقوقدانان آگاه، متخصص و آیندهنگر نیز بیشتر خواهد شد.
ورود هوش مصنوعی به عرصه حقوق را نمیتوان فقط به افزایش سرعت جستوجو، تحلیل اسناد یا انجام بخشی از کارهای تخصصی محدود کرد. این فناوری در حال تغییر شیوه دسترسی به دانش حقوقی، انجام فعالیتهای حرفهای و حتی تعریف بعضی مهارتهای مورد نیاز حقوقدانان است و همین مسئله، ضرورت بازنگری در نگاه سنتی به این حرفه را بیش از گذشته آشکار میکند.
در سوی دیگر، توسعه فناوری بدون توجه به پیامدهای حقوقی آن میتواند مسائل تازهای ایجاد کند؛ از تعیین مسئولیت در برابر عملکرد سامانههای هوشمند گرفته تا حفاظت از دادههای شخصی و جلوگیری از تبعیض و از اینرو، همزمان با توسعه کاربردهای هوش مصنوعی، ایجاد چارچوبهای حقوقی متناسب و تقویت نظارت بر نحوه استفاده از این فناوری نیز اهمیت پیدا میکند.
در این میان، دانشگاهها میتوانند یکی از مهمترین حلقههای اتصال میان دانش حقوق و تحولات فناورانه باشند. آموزش کاربردهای عملی هوش مصنوعی، آشنایی با حقوق فضای مجازی و حکمرانی دیجیتال و توجه به موضوعاتی همچون امنیت سایبری و حفاظت از دادهها، میتواند نسل جدیدی از حقوقدانان را برای رویارویی با شرایط متفاوت بازار کار و نظام حقوقی آماده کند.
به نظر میرسد آینده حقوق نه در حذف نقش انسان، بلکه در بازتعریف رابطه میان تخصص انسانی و تواناییهای فناوری شکل خواهد گرفت. حقوقدانان آینده باید علاوه بر تسلط بر مبانی و اصول حقوقی، توانایی شناخت و استفاده مسئولانه از ابزارهای هوشمند را نیز داشته باشند؛ مسیری که در نهایت میتواند به شکلگیری حرفهای منجر شود که فناوری را در خدمت دقت، کارآمدی و حمایت مؤثرتر از حقوق افراد به کار میگیرد.
نظر شما