به گزارش خبرگزاری ایمنا، بحث خروج ایران از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) بار دیگر به یکی از موضوعات اصلی فضای سیاسی و امنیتی کشور تبدیل شده است؛ موضوعی که پس از تشدید تنشها بر سر برنامه هستهای ایران، حملات نظامی به تاسیسات هستهای و بازگشت پرونده ایران به شورای امنیت، اکنون از سطح اظهارنظرهای سیاسی فراتر رفته و در قالب یک طرح سهفوریتی در مجلس شورای اسلامی مطرح شده است.
حسینعلی حاجیدلیگانی، نماینده شاهینشهر در مجلس، در جلسه علنی وبیناری یکشنبه ۲۹ شهریور مجلس اعلام کرد که تعدادی از نمایندگان طرح سهفوریتی خروج ایران از NPT را ارائه کردهاند و خواستار آن شد که هیئترئیسه مجلس این طرح را در دستور کار قرار دهد. او با اشاره به شرایط کشور و ارجاع پرونده ایران از سوی شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی به شورای امنیت، ماندن ایران در NPT را دارای هزینه دانست و گفت مصلحت کشور در خروج از این پیمان است.
این اظهارات در شرایطی مطرح میشود که پرونده هستهای ایران بار دیگر وارد مرحلهای حساس شده است. تصمیم شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی درباره گزارش پرونده ایران به شورای امنیت، سطح تقابل بر سر برنامه هستهای کشور را افزایش داده و فضای سیاسی پیرامون آینده همکاری ایران با آژانس و دیگر نهادهای بینالمللی را پیچیدهتر کرده است.
در چنین شرایطی، NPT دیگر تنها یک موضوع حقوقی و فنی در حوزه فعالیتهای هستهای نیست، بلکه به بخشی از بحث بازدارندگی و امنیت ملی ایران تبدیل شده است. موافقان خروج از این پیمان معتقدند ادامه عضویت ایران در چارچوبی که از نگاه آنان نتوانسته حقوق اعضای خود را در برابر فشارهای سیاسی و نظامی تضمین کند، میتواند هزینههایی برای کشور داشته باشد. در مقابل، گروهی از نمایندگان و تحلیلگران بر این باورند که خروج از NPT بدون فراهم شدن شرایط لازم میتواند فشارهای بینالمللی علیه ایران را افزایش دهد و حتی بر روابط تهران با کشورهایی مانند چین و روسیه اثر بگذارد.
احمد بخشایش اردستانی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، از جمله کسانی است که میان اعلام خروج از NPT و شرایط بازدارندگی هستهای ارتباط برقرار کرده است. او بر این باور است که خروج از پیمان زمانی باید انجام شود که ایران توان بازدارندگی لازم را ایجاد کرده باشد و اعلام خروج بدون فراهم شدن چنین شرایطی میتواند هزینههای جدیدی برای کشور ایجاد کند. در این نگاه، موضوع تنها به تصمیم حقوقی برای خروج از یک پیمان بینالمللی محدود نمیشود، بلکه باید پیامدهای امنیتی و سیاسی آن نیز در نظر گرفته شود.
انتقاد از عملکرد آژانس؛ چرا موضوع خروج جدیتر شده است؟
از سوی دیگر، علاءالدین بروجردی، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، با انتقاد از عملکرد آژانس بینالمللی انرژی اتمی، رویکرد این نهاد را یکی از دلایل مطرح شدن موضوع خروج از NPT میداند. او با اشاره به حملات صورت گرفته علیه تاسیسات هستهای ایران و نحوه برخورد آژانس با این تحولات، این پرسش را مطرح کرده است که اگر یک سازمان بینالمللی نتواند از حقوق اعضای خود دفاع کند، ادامه حضور در آن چه فایدهای خواهد داشت.
بروجردی در عین حال تاکید کرده است که تصمیم نهایی درباره خروج از NPT در اختیار نهادهای مسئول از جمله شورای عالی امنیت ملی و مجلس شورای اسلامی است.
NPT چیست و چرا برای ایران اهمیت دارد؟
برای درک ابعاد این بحث، توجه به ماهیت NPT ضروری است. پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای در سال ۱۹۶۸ امضا و در سال ۱۹۷۰ اجرایی شد و یکی از پایههای اصلی نظام بینالمللی منع گسترش سلاحهای هستهای به شمار میرود. این پیمان سه هدف اصلی را دنبال میکند: جلوگیری از گسترش سلاحهای هستهای، حرکت به سمت خلع سلاح هستهای و فراهم کردن زمینه استفاده صلحآمیز کشورها از فناوری هستهای.
بر اساس ساختار این پیمان، پنج کشور آمریکا، روسیه، چین، فرانسه و بریتانیا به عنوان کشورهای دارای سلاح هستهای در چارچوب NPT شناخته میشوند و کشورهای دیگر عضو پیمان، از جمله ایران، در گروه کشورهای فاقد سلاح هستهای قرار دارند. در مقابل، کشورهای دارای سلاح هستهای نیز بر اساس ماده ۶ پیمان تعهداتی در زمینه خلع سلاح دارند و پیمان برای کشورهای عضو امکان استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای را به رسمیت میشناسد.
همین تقسیم تعهدات از ابتدا یکی از پایههای اصلی توازن موجود در NPT بوده است. با این حال، در سالهای اخیر اختلاف بر سر میزان پایبندی قدرتهای هستهای به تعهدات خلع سلاح و همچنین نحوه اجرای تعهدات عدم اشاعه افزایش یافته است.
شکست کنفرانس بازنگری NPT و افزایش اختلافات هستهای
کنفرانس بازنگری NPT در سال جاری نیز در فضایی برگزار شد که اختلافات میان کشورهای عضو بر سر خلع سلاح، امنیت هستهای، مسائل منطقهای و آینده رژیم منع گسترش افزایش یافته بود. این نشست در نهایت بدون دستیابی به اجماع بر سر سند نهایی پایان یافت.
افزایش اختلاف میان کشورهای دارای سلاح هستهای و کشورهای فاقد سلاح هستهای، یکی از مسائل مهم مطرحشده در این نشست بود. برخی کشورهای عضو معتقدند قدرتهای هستهای به تعهدات خود برای حرکت به سمت خلع سلاح عمل نکردهاند و همزمان در حال تقویت توان هستهای خود هستند؛ مسئلهای که بر میزان اعتماد به ساختار NPT اثر گذاشته است.
این شرایط در حالی است که پرونده هستهای ایران نیز به یکی از محورهای مهم اختلاف میان کشورهای عضو تبدیل شده و حملات نظامی به تاسیسات هستهای ایران، سطح بیاعتمادی میان تهران و نهادهای بینالمللی را افزایش داده است.
ماده ۱۰ NPT چه میگوید؟
ماده ۱۰ NPT نیز در بحث خروج ایران از این پیمان اهمیت ویژهای دارد. بر اساس این ماده، هر کشور عضو میتواند در صورتی که رویدادهای فوقالعاده مرتبط با موضوع پیمان، منافع عالی امنیتی آن کشور را به خطر انداخته باشد، از پیمان خارج شود.
با این حال، خروج از NPT یک تصمیم فوری و بدون روند حقوقی نیست. کشور خارجشونده باید تصمیم خود را به دیگر کشورهای عضو و شورای امنیت سازمان ملل اعلام کند و دلایل خود برای خروج را نیز توضیح دهد. به همین دلیل، تصمیم درباره خروج از این پیمان علاوه بر ابعاد حقوقی، پیامدهای سیاسی و امنیتی گستردهای دارد.
حمله به تاسیسات هستهای و تغییر معادلات
اهمیت این موضوع برای ایران زمانی بیشتر میشود که تحولات سالهای اخیر در پرونده هستهای را در کنار وضعیت کنونی قرار دهیم. حملات نظامی به تاسیسات هستهای ایران، اختلاف بر سر سطح دسترسی بازرسان آژانس و گزارشهای مربوط به وضعیت نظارتهای پادمانی، فضای تازهای در روابط ایران و نهادهای بینالمللی ایجاد کرده است.
از سوی دیگر، موضع رسمی ایران نیز در این مدت بر این محور استوار بوده است که دکترین هستهای کشور تغییر نکرده است. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، درباره آینده عضویت ایران در NPT گفته است اقدامات آمریکا و اسرائیل میتواند زمینه بررسی خروج از پیمان را ایجاد کند، اما درباره این موضوع هنوز تصمیم نهایی گرفته نشده و رفتار طرف مقابل در تصمیم ایران اثرگذار خواهد بود. او همچنین بر پایبندی ایران به فتوای رهبر شهید درباره حرمت سلاح هستهای تاکید کرده است.
در چنین شرایطی، طرح سهفوریتی مجلس را باید در میانه مجموعهای از تحولات حقوقی، سیاسی، امنیتی و هستهای بررسی کرد؛ از یک سو بخشی از نمایندگان بر این باورند که ادامه عضویت در NPT با توجه به آنچه فشار و تهدید علیه ایران میدانند، دیگر تامینکننده منافع کشور نیست و از سوی دیگر، برخی نمایندگان درباره هزینههای خروج بدون ایجاد بازدارندگی کافی هشدار میدهند.
پرسش اصلی در این شرایط فقط این نیست که آیا ایران از NPT خارج خواهد شد، بلکه مسئله مهمتر آن است که تصمیم درباره این پیمان در چه زمانی، با چه شرایطی و در واکنش به چه اقدامی از سوی طرف مقابل اتخاذ خواهد شد.
پشت پرده طرح سهفوریتی خروج ایران از NPT
علیرضا تقوینیا در گفتوگو با خبرنگار ایمنا اظهار کرد: آقای حاجیدلیگانی، از نمایندگان مجلس، اعلام کرده است که طرح سهفوریتی خروج ایران از NPT به هیئترئیسه مجلس تقدیم شده است. طرحهای مجلس از نظر فوریت به یکفوریتی، دوفوریتی و سهفوریتی تقسیم میشوند. طرح سهفوریتی پس از اعلام وصول باید در همان روز به رأی گذاشته شود و شورای نگهبان نیز در همان روز درباره آن اعلام نظر کند؛ بنابراین، این موضوع اهمیت مسئله را نشان میدهد.
وی افزود: درباره این طرح باید بگویم که موضوع مربوط به امروز نیست. ایران سال گذشته و در سطح مجموعه نظام درباره این مسئله تصمیمگیری کرده بود. بنابراین، نباید این اتفاق را نظر چند نماینده مجلس در نظر گرفت؛ اینها تصمیماتی است که در سطوح عالی نظام گرفته میشود و مجلس نیز با آن همراهی میکند.
کارشناس مسائل سیاسی گفت: سال گذشته قرار بود در صورت فعال شدن سازوکار اسنپبک، ایران از NPT خارج شود. این تصمیم گرفته شده بود، اما چین و روسیه به ایران اعلام کردند اگر میخواهید ما در شورای امنیت سازمان ملل قطعنامهها را وتو کنیم، نباید از NPT خارج شوید و باید بهصورت رسمی در NPT باقی بمانید.
تقوینیا تصریح کرد: بنابراین، نظام جمهوری اسلامی تصمیم گرفت بهصورت رسمی در NPT باقی بماند، اما درعمل از آن خارج شود؛ یعنی تمام بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی را از مراکز حساس هستهای بیرون کرد، تمام دوربینها را جمعآوری کرد و فعالیت هستهای ایران درعمل به یک فعالیت مخفی تبدیل شد. از سال گذشته که این اتفاق رخ داده است، دیگر کسی نمیداند ایران در حوزه هستهای چه اقدامی انجام میدهد، مواد غنیشده، از جمله حدود ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنیشده، کجاست، آیا ایران مکان مخفی برای غنیسازی دارد یا خیر و در کوه کلنگ چه فعالیتی انجام میدهد.
جنگ ۴۰ روزه معادلات خروج ایران از NPT را تغییر داد
وی خاطرنشان کرد: بنابراین، ایران تصمیم گرفت بهصورت رسمی در NPT باقی بماند، اما از آن خارج شود. با این حال، شرایط پس از جنگ ۴۰ روزه تغییر کرده است. پس از جنگ ۴۰ روزه، اسرائیل و آمریکا در اقدامی که به اعتقاد من دیگر هیچ توجیهی، نه از لحاظ حقوقی و نه از لحاظ سیاسی، ندارد، به ایران حمله کردند، رهبر جمهوری اسلامی را به شهادت رساندند، مناطق مختلف ایران را هدف قرار دادند و نظام جمهوری اسلامی را با تهدید بقا مواجه کردند. البته آنها شکست خوردند، اما این حرکتی که علیه ایران انجام شد، تا حدی بر مواضع چین و روسیه تأثیر گذاشته است.
کارشناس مسائل سیاسی ادامه داد: اکنون چین و روسیه دیگر موضع سابق را نسبت به حضور ایران در NPT ندارند. اگرچه آنها راضی نیستند ایران بمب اتم بسازد، اما باید توجه داشت که روسها خودشان با یک نبرد موجودیتی مواجه هستند و این شرایط را درک میکنند.
تقوینیا گفت: شاید چین بیشتر مخالف هستهای شدن ایران باشد و دلیل آن این است که چین تلاش میکند در روابط میان ایران و کشورهای عربی توازن را رعایت کند. اگر چین از هستهای شدن ایران حمایت کند، ممکن است رابطه خود با کشورهای عربی را تحت تأثیر قرار دهد. از سوی دیگر، کشورهای دارای سلاح اتمی علاقهای ندارند کشور دیگری به باشگاه اتمیها بپیوندد، زیرا با ورود یک کشور جدید، انحصار آنها شکسته و از قدرتشان کاسته میشود.
وی افزود: حتی چین نیز موضع منفی نسبت به کره شمالی داشت و زمانی که کره شمالی سلاح اتمی خود را آزمایش کرد، چین با قطعنامههای مختلف علیه کره شمالی همراهی کرد. بنابراین، این کشورها از هستهای شدن ایران رضایت ندارند، اما باید شرایط ایران را نیز درک کنند.
تهدید موجودیتی و تغییر نگاه ایران به NPT
کارشناس مسائل سیاسی تصریح کرد: ایران پس از جنگ ۴۰ روزه به این جمعبندی رسیده است که دشمن هیچ خط قرمزی را در قبال ایران رعایت نمیکند و تصمیم خود را برای نابودی ایران گرفته است. ترامپ نیز بهصورت علنی درباره نابودی تمدن در ایران موضعگیری کرده است. بنابراین، در جمهوری اسلامی موضوع خروج از NPT جدی است.
تقوینیا ادامه داد: البته ممکن است ارائه این طرح در این مقطع به هیئترئیسه مجلس تنها یک تهدید باشد؛ یعنی ایران درحال حاضر میخواهد به طرف مقابل هشدار دهد که در خروج از NPT جدی است و ببیند طرف مقابل چه واکنشی نشان میدهد. اما اگر طرف مقابل این تهدید را جدی نگیرد، در سطوح بالای نظام جمهوری اسلامی این موضوع مورد اجماع قرار گرفته است که برای بقای خود باید از NPT خارج شویم و سلاح اتمی بسازیم.
وی خاطرنشان کرد: اصل مهم در شرایط فعلی، زمان رونمایی از این تصمیم است. اگر ایران بهصورت رسمی از NPT خارج شود، بدون اینکه بمب اتم ساخته باشد، این اقدام تنها یک تهدید خواهد بود؛ اما اگر از NPT خارج شویم و سلاح اتمی را نیز آزمایش کنیم، در آن صورت یک موازنه اتمی ایجاد خواهد شد. بنابراین، ایران در حال برداشتن گامهای خود بهصورت هوشمندانه است.
کارشناس مسائل سیاسی گفت: اگر این طرح از سوی هیئترئیسه مجلس اعلام وصول شود، به این معناست که از سطوح بالاتر به آقای قالیباف گفته شده است که طرح را اعلام وصول و این روند را دنبال کند؛ اما اگر اعلام وصول نشود، یعنی هنوز نظام بهصورت رسمی تصمیم به خروج از NPT نگرفته است.
تقوینیا افزود: بار دیگر تأکید میکنم که ایران عملا در NPT نیست. حتی اگر به اظهارات دبیر شورای عالی امنیت ملی توجه کنیم، میبینیم که ایشان روز گذشته بار دیگر به فتوای رهبر شهید اشاره کردند، اما هیچ اشارهای به نظر رهبری جدید درباره سلاح اتمی نداشتند.
حمله به کوه کلنگ؛ آزمونی برای آینده پرونده هستهای
کارشناس مسائل سیاسی تصریح کرد: جمهوری اسلامی برای بقای خود هر اقدامی را که لازم باشد انجام خواهد داد و خروج از NPT و آزمایش سلاح اتمی یکی از این اقدامات است. مسئله اصلی اکنون زمان و اقدام طرف مقابل است. باید دید آیا طرف مقابل به سمت حمله به کوه کلنگ خواهد رفت یا خیر.
تقوینیا خاطرنشان کرد: اگر چنین حملهای صورت گیرد، به اعتقاد من اقدامات ایران تنها جنبه نظامی نخواهد داشت و جنبه اتمی نیز پیدا خواهد کرد که یکی از این اقدامات، خروج از NPT است. اما اگر طرف مقابل از این اقدام خودداری کند، ایران همچنان به ماندن در NPT راغب خواهد بود. بنابراین، باید دید طرف مقابل چه گامی برمیدارد و متناسب با آن، ایران نیز گامهای متقابل خود را خواهد برداشت.
آینده عضویت ایران در NPT
طرح سهفوریتی خروج ایران از NPT نشان میدهد که آینده همکاری تهران با این پیمان به یکی از موضوعات جدی در بحثهای امنیتی و هستهای کشور تبدیل شده است. در این میان، تفاوت میان طرح خروج، اعلام رسمی و اجرای آن اهمیت دارد و تصمیم نهایی به روند بررسی در مجلس و نظر نهادهای مسئول وابسته است.
با توجه به مواضع متفاوت نمایندگان و مسئولان، آینده این طرح به شرایط پرونده هستهای، رفتار طرفهای مقابل و ارزیابی پیامدهای سیاسی و امنیتی خروج بستگی دارد. از این رو، طرح مطرحشده در مجلس را میتوان بخشی از بحث گستردهتر درباره مسیر آینده برنامه هستهای و سطح تعهدات ایران در برابر NPT دانست
نظر شما