به گزارش خبرگزاری ایمنا از آذربایجان شرقی، شهر بدون شبکه حمل‌ونقل کارآمد نمی‌تواند فعالیت‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خود را به شکل مطلوب ادامه دهد. هر روز میلیون‌ها سفر در شهرها برای کار، آموزش، خرید، درمان، تفریح و سایر فعالیت‌های روزمره انجام می‌شود و شبکه حمل‌ونقل وظیفه جابه‌جایی این جریان گسترده را بر عهده دارد.
با گسترش شهرها، افزایش جمعیت و توسعه فعالیت‌های شهری، فاصله میان محل سکونت و مقصد سفر نیز در بسیاری از موارد بیشتر می‌شود و در نتیجه تقاضا برای جابه‌جایی افزایش پیدا می‌کند. اگر این رشد تقاضا با برنامه‌ریزی مناسب همراه نباشد، پیامدهایی مانند تراکم ترافیکی، افزایش زمان سفر، مصرف بیشتر سوخت، آلودگی هوا و کاهش بهره‌وری اقتصادی شکل می‌گیرد.
به همین دلیل، حمل‌ونقل شهری دیگر تنها به معنای ساخت خیابان و افزایش ظرفیت معابر نیست و مجموعه‌ای از شیوه‌های جابه‌جایی، زیرساخت‌ها، سیاست‌های مدیریت سفر و برنامه‌ریزی کاربری زمین را دربرمی‌گیرد.
توسعه شهر بدون حمل‌ونقل کارآمد، هزینه‌زا می‌شود
محمود صفارزاده، عضو هیئت علمی دانشکده مهندسی عمران و محیط زیست دانشگاه تربیت مدرس، حمل‌ونقل را زیربنای توسعه شهر می‌داند و به خبرنگار ایمنا می‌گوید: تمام فعالیت‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی شهروندان به نوعی به امکان جابه‌جایی وابسته است.
وی عنوان می‌کند: شهروندان برای دسترسی به محل کار، مراکز آموزشی، خدمات، فعالیت‌های فرهنگی و تفریحی به شبکه حمل‌ونقل نیاز دارند و هرچه ابعاد شهر و فعالیت‌های آن افزایش پیدا می‌کند، تقاضای سفر نیز بیشتر می‌شود.
به گفته این کارشناس، شهروندان به شبکه‌ای نیاز دارند که جابه‌جایی را به شکل ایمن، روان، پاک و اقتصادی امکان‌پذیر کند و به همین دلیل، طراحی و برنامه‌ریزی شبکه حمل‌ونقل باید همزمان با توسعه شهر مورد توجه قرار گیرد.
مسئله فقط ترافیک نیست
ضعف شبکه حمل‌ونقل تنها خود را در ترافیک نشان نمی‌دهد. افزایش زمان سفر، اتلاف سوخت، کاهش بهره‌وری، آلودگی هوا و ایجاد فشارهای روانی از دیگر پیامدهای ناکارآمدی سیستم جابه‌جایی شهری است.
از سوی دیگر، زمانی که شهروندان زمان زیادی را در مسیرهای روزانه سپری می‌کنند، بخشی از زمان مفید آن‌ها از بین می‌رود و هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم حمل‌ونقل افزایش پیدا می‌کند. بنابراین، سیاست‌گذاری در این حوزه باید علاوه بر کاهش تراکم، به کاهش هزینه و زمان سفر و افزایش دسترسی شهروندان نیز توجه کند.
برنامه‌ریزی حمل‌ونقل باید از آینده شهر شروع شود
صفارزاده معتقد است: یکی از مهم‌ترین راهکارها، برنامه‌ریزی حمل‌ونقل متناسب با توسعه شهر است و مطالعات جامع حمل‌ونقل و ترافیک می‌تواند مبنای این برنامه‌ریزی قرار گیرد.
در چنین مطالعاتی، وضعیت موجود شبکه، رفتار سفر شهروندان، میزان تقاضای جابه‌جایی و ظرفیت زیرساخت‌های موجود بررسی می‌شود و سپس با استفاده از مدل‌های حمل‌ونقلی، نیازهای آینده پیش‌بینی می‌شود.
این فرایند کمک می‌کند تصمیم‌گیری درباره پروژه‌هایی مانند توسعه حمل‌ونقل عمومی، اصلاح شبکه معابر، ایجاد مسیرهای دوچرخه، مدیریت تقاطع‌ها یا توسعه سایر زیرساخت‌ها بر اساس نیاز واقعی شهر انجام شود، نه صرفاً بر مبنای مشکلات مقطعی.
تبریز؛ نمونه‌ای از ضرورت بازنگری در برنامه حمل‌ونقل
این ضرورت در کلان‌شهر تبریز نیز اهمیت پیدا می‌کند؛ شهری که توسعه جمعیتی و گسترش فعالیت‌های شهری، نیاز به بازنگری در شبکه حمل‌ونقل و پیش‌بینی تقاضای آینده را بیشتر می‌کند.
در همین راستا، مطالعات جامع حمل‌ونقل و ترافیک تبریز با همکاری شهرداری تبریز و دانشگاه تربیت مدرس دنبال می‌شود. این مطالعات با هدف شناخت وضعیت موجود، بررسی رفتار سفر شهروندان، پیش‌بینی تقاضای آینده و تعیین زیرساخت‌های مورد نیاز شهر انجام می‌شود.
صفارزاده با اشاره به این مطالعات می‌گوید مطالعات جامع حمل‌ونقل و ترافیک باید با توجه به تحولات شبکه شهری و تغییر نیازهای شهروندان به‌صورت دوره‌ای بازنگری شود تا برنامه‌ریزی‌ها با شرایط واقعی شهر هماهنگ باشد.
رفتار سفر شهروندان چگونه بررسی می‌شود؟
در فاز نخست مطالعات تبریز، اطلاعات مربوط به وضعیت موجود و رفتار سفر شهروندان جمع‌آوری می‌شود. آمارگیری‌های گسترده، پرسشنامه‌های شهروندی، اطلاعات دوربین‌های ترافیکی و نظر کارشناسان از جمله منابع مورد استفاده در این مرحله است.
در ادامه، داده‌های به دست آمده وارد مدل‌سازی حمل‌ونقل می‌شود و شاخص‌هایی مانند تولید سفر، توزیع سفر، تفکیک سفر و تخصیص سفر مورد بررسی قرار می‌گیرد.
بر اساس این مدل‌ها، میزان تقاضای حمل‌ونقل در افق‌های مختلف قابل پیش‌بینی می‌شود و مشخص می‌کند که شبکه حمل‌ونقل تبریز در سال‌های آینده با چه میزان تقاضا روبه‌رو می‌شود.
از پیش‌بینی تقاضا تا انتخاب پروژه‌های اولویت‌دار
فازهای بعدی مطالعات به بررسی مشکلات موجود و پیش‌بینی نیازهای کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت اختصاص پیدا می‌کند. پس از مشخص شدن میزان تقاضا، راهکارهای مختلف برای پاسخ به این نیازها مورد بررسی قرار می‌گیرد.
صفارزاده می‌گوید: در فاز بعدی، گزینه‌هایی همچون مترو، تراموا، بی‌آرتی، دوچرخه، تاکسی، تعریض معابر و اصلاح تقاطع‌های همسطح و غیرهمسطح در قالب سناریوهای مختلف بررسی می‌شود.
این سناریوها وارد فرایند مدل‌سازی می‌شوند تا از میان گزینه‌های مختلف، راهکارهایی که قابلیت اجرایی و توجیه اقتصادی بیشتری دارند، انتخاب شوند. در نهایت نیز مشخص می‌شود که در هر افق زمانی، اجرای کدام پروژه‌ها اولویت بیشتری دارد.
حمل‌ونقل آینده، ترکیبی از شیوه‌های جابه‌جایی است
برنامه‌ریزی حمل‌ونقل شهری زمانی می‌تواند به کاهش پایدار مشکلات منجر شود که نگاه آن از یک شیوه جابه‌جایی فراتر رود. مترو، اتوبوس، تاکسی، دوچرخه، پیاده‌روی و شبکه معابر هرکدام بخشی از سیستم جابه‌جایی شهر را تشکیل می‌دهند و باید در قالب یک شبکه یکپارچه دیده شوند.
از سوی دیگر، توسعه حمل‌ونقل نیز باید با برنامه‌ریزی کاربری زمین هماهنگ باشد؛ زیرا محل استقرار فعالیت‌های شهری، میزان فاصله میان مبدأ و مقصد و نحوه توزیع خدمات، مستقیماً بر میزان و الگوی سفر اثر می‌گذارد.
بر این اساس، مطالعات جامع حمل‌ونقل می‌تواند به مدیریت شهری کمک کند تا به جای واکنش به ترافیک موجود، برای تقاضای آینده برنامه‌ریزی کند و منابع محدود شهری را به سمت پروژه‌هایی هدایت کند که بیشترین اثرگذاری را بر کیفیت جابه‌جایی شهروندان دارند.
تبریز در مسیر ترسیم نقشه راه حمل‌ونقل
مطالعات جامع حمل‌ونقل و ترافیک تبریز نیز در همین چارچوب دنبال می‌شود و فازهای مختلف آن از جمع‌آوری داده و شناخت وضعیت موجود تا مدل‌سازی، پیش‌بینی تقاضا و ارائه راهکار را دربرمی‌گیرد.
بر اساس اعلام عضو هیئت علمی دانشکده مهندسی عمران و محیط زیست دانشگاه تربیت مدرس، فاز سوم مطالعات به پایان می‌رسد و نتایج آن در جلسات مرتبط با شورای ترافیک استان و وزارت کشور مورد بررسی و تأیید قرار می‌گیرد. مطالعات اولیه فاز چهارم نیز تکمیل می‌شود و در ادامه، فاز ارائه راهکارها دنبال می‌شود.
قرار است در نهایت، ترکیب پروژه‌های مورد نیاز، هزینه اجرای آن‌ها و دوره زمانی تحقق پروژه‌ها در قالب یک بسته پیشنهادی ارائه شود تا مبنای تصمیم‌گیری مسئولان قرار گیرد.
حمل‌ونقل شهری در نهایت زمانی می‌تواند به‌عنوان زیرساخت توسعه عمل کند که تصمیم‌های آن بر پایه داده، شناخت رفتار شهروندان و پیش‌بینی نیازهای آینده شکل گیرد. از این منظر، مطالعات جامع حمل‌ونقل تبریز تنها یک مطالعه ترافیکی نیست، بلکه تلاشی برای ترسیم مسیر توسعه شبکه جابه‌جایی این کلان‌شهر و تعیین اولویت‌هایی است که می‌تواند کیفیت زندگی و دسترسی شهروندان را در سال‌های آینده تحت تأثیر قرار دهد.
نظر شما