کشورهای جهان با بیشترین مازاد و کسری تجاری | جایگاه ایران چیست؟

به گزارش سرویس ترجمه خبرگزاری ایمنا، تجارت خارجی یکی از مهم‌ترین عواملی است که ارتباط اقتصاد کشورها با یکدیگر و جایگاه آن‌ها را در شبکه اقتصاد جهانی مشخص می‌کند. بررسی تراز تجاری، علاوه بر نشان دادن میزان وابستگی اقتصادها به صادرات یا واردات، می‌تواند تصویری از ساختار تولید، منابع طبیعی، ظرفیت صنعتی و نقش کشورها در زنجیره‌های تأمین جهانی ارائه دهد.

داده‌های سازمان تجارت جهانی و صندوق بین‌المللی پول درباره سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که تفاوت میان کشورها از نظر تراز تجاری بسیار گسترده است. در این مقایسه، تراز تجارت کالا و خدمات به‌عنوان سهمی از تولید ناخالص داخلی سنجیده شده است؛ به این معنا که رقم مثبت نشان‌دهنده مازاد تجاری و رقم منفی بیانگر کسری تجاری است.

در صدر این جدول، ماکائو با مازاد تجاری معادل ۴۳.۲ درصد تولید ناخالص داخلی قرار دارد. پس از آن گابن با ۳۵.۱ درصد و بحرین با ۳۳.۲ درصد در رتبه‌های دوم و سوم قرار گرفته‌اند. پاپوا گینه نو با ۲۸.۹ درصد و امارات متحده عربی با ۲۷.۸ درصد نیز پنج اقتصاد نخست از نظر مازاد تجاری نسبت به اندازه اقتصاد خود را تشکیل می‌دهند.

پس از این کشورها، لیبی با ۲۴.۱ درصد، ایرلند با ۲۲.۹ درصد، لوکزامبورگ با ۲۱.۷ درصد، برونئی با ۲۱.۱ درصد و قطر با ۱۹.۵ درصد قرار دارند. حضور پررنگ کشورهای صادرکننده انرژی در میان رتبه‌های بالای جدول نشان می‌دهد که صادرات نفت و گاز همچنان یکی از عوامل اصلی ایجاد مازاد تجاری در بسیاری از اقتصادهای کوچک و متوسط جهان است.

سنگاپور با مازاد ۱۶.۳ درصدی، آروبا با ۱۵.۳ درصد، گویان با ۱۴.۹ درصد، تایوان با ۱۴.۵ درصد و ترکمنستان با ۱۴ درصد نیز در جمع کشورهایی قرار دارند که تراز تجاری آن‌ها نسبت به اندازه اقتصادشان بسیار مثبت بوده است. گینه با ۱۳.۹ درصد، لائوس با ۱۳.۷ درصد، بورکینافاسو با ۱۲.۹ درصد، هلند با ۱۲.۳ درصد و اسلوونی با ۱۰.۷ درصد دیگر کشورهایی هستند که در بخش بالایی این رتبه‌بندی قرار گرفته‌اند.

این ارقام نشان می‌دهد که مازاد تجاری بالا تنها به کشورهای بزرگ صنعتی محدود نمی‌شود. بعضی اقتصادهای کوچک به‌دلیل تمرکز بر یک یا چند بخش صادراتی به‌ویژه انرژی، مواد خام، کالاهای صنعتی یا خدمات تخصصی، می‌توانند مازاد تجاری بسیار بزرگی نسبت به تولید ناخالص داخلی خود ایجاد کنند.

اقتصادهای بزرگ در دو سوی تراز تجاری

در میان اقتصادهای بزرگ جهان، تفاوت میان کشورها چشمگیر است. چین در سال ۲۰۲۵ مازادی معادل ۵.۵ درصد تولید ناخالص داخلی خود ثبت کرد؛ در مقابل، آمریکا با کسری معادل ۳.۲ درصد تولید ناخالص داخلی روبه‌رو بود.

چین در تجارت کالا به مازادی بی‌سابقه دست یافت. بر اساس داده‌های ارائه‌شده در این گزارش، ارزش مازاد تجاری کالاهای چین در سال ۲۰۲۵ به حدود ۱.۲ تریلیون دلار رسید؛ رقمی که جایگاه این کشور را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین قطب‌های صادراتی جهان بیش از پیش برجسته می‌کند.

آلمان با مازاد تجاری معادل ۲.۷ درصد تولید ناخالص داخلی و کره جنوبی با ۲.۳ درصد در میان اقتصادهای بزرگ دارای تراز مثبت قرار گرفته‌اند. ساختار صادراتی این دو کشور تا حد زیادی به صنایع پیشرفته و تولید کالاهای با ارزش افزوده بالا وابسته است. صنعت خودرو و ماشین‌آلات از پایه‌های مهم صادرات آلمان محسوب می‌شوند و کره جنوبی نیز با اتکا به صنایع الکترونیک، فناوری به‌ویژه نیمه‌رساناها، نقش مهمی در زنجیره‌های تأمین جهانی دارد.

در سوی دیگر، هند با کسری تجاری معادل ۴.۳ درصد تولید ناخالص داخلی، در میان اقتصادهای بزرگ دارای کسری قابل‌توجه قرار گرفته است. بریتانیا با کسری ۳ درصدی، فرانسه با ۱.۲ درصد، کانادا با ۰.۹ درصد و ژاپن با ۰.۹ درصد نیز در محدوده کسری تجاری قرار دارند.

این اختلاف‌ها نشان می‌دهد که اندازه اقتصاد به‌تنهایی تعیین‌کننده تراز تجاری نیست. ساختار تولید، منابع طبیعی، میزان مصرف داخلی، ظرفیت صادراتی، جایگاه کشور در زنجیره تأمین جهانی و حتی نقش آن در تجارت خدمات می‌تواند بر مثبت یا منفی بودن تراز تجاری اثر بگذارد.

ایران؛ رتبه ۲۴ جهان با مازاد ۹.۸ درصدی

بر اساس جدول ارائه‌شده، ایران در سال ۲۰۲۵ در رتبه ۲۴ جهان از نظر تراز تجاری کالا و خدمات نسبت به تولید ناخالص داخلی قرار گرفته است و مازاد تجاری آن معادل ۹.۸ درصد GDP بوده است. کشور ما با ثبت مازاد تجاری ۹.۸ درصدی در رتبه ۲۴ میان ۱۹۰ اقتصاد بررسی‌شده قرار دارد. به بیان ساده، ارزش صادرات کالا و خدمات ایران در سال ۲۰۲۵ نسبت به واردات آن بیشتر بوده و این تفاوت، معادل ۹.۸ درصد اندازه اقتصاد کشور بوده است.

ایران در این جدول بالاتر از کشورهایی مانند ساحل عاج با ۹.۳ درصد، نروژ با ۱۰ درصد و عمان با ۱۰.۲ درصد قرار گرفته است، بنابراین از نظر نسبت مازاد تجاری به تولید ناخالص داخلی، عملکرد ایران در محدوده کشورهای دارای مازاد قابل توجه قرار دارد.

انرژی؛ موتور اصلی بسیاری از مازادهای تجاری

یکی از مهم‌ترین الگوهای قابل مشاهده در نقشه تجارت جهانی، حضور کشورهای صادرکننده نفت و گاز در میان اقتصادهای دارای بیشترین مازاد تجاری است. در چنین اقتصادهایی، صادرات منابع انرژی می‌تواند ارزش صادرات را به میزان قابل‌توجهی افزایش دهد، در حالی که اندازه تولید ناخالص داخلی در برخی از این کشورها نسبت به ارزش تجارت خارجی آن‌ها کوچک‌تر است. به همین دلیل، نسبت مازاد تجاری به تولید ناخالص داخلی می‌تواند بسیار بالا باشد.

البته وابستگی به صادرات انرژی همزمان یک فرصت و یک چالش محسوب می‌شود. درآمدهای بالای صادراتی می‌تواند منابع مالی قابل‌توجهی برای توسعه زیرساخت‌ها، سرمایه‌گذاری و پروژه‌های شهری فراهم کند، اما نوسان قیمت جهانی انرژی نیز اقتصاد این کشورها را در معرض تغییرات بازار قرار می‌دهد. از همین‌رو، بسیاری از کشورهای صادرکننده انرژی در سال‌های اخیر تلاش کرده‌اند اقتصاد خود را از طریق سرمایه‌گذاری در گردشگری، لجستیک، فناوری، خدمات مالی، انرژی‌های تجدیدپذیر و صنایع پیشرفته متنوع کنند.