به گزارش خبرگزاری ایمنا، بیستوسوم ربیعالاول در حافظه تاریخی قم، تنها یادآور ورود یک مسافر بلندمرتبه به این شهر نیست؛ این روز به واقعهای گره خورده که در طول قرنها بر هویت مذهبی، فرهنگی، علمی و حتی کالبد شهری قم اثر گذاشته است.
بر پایه روایت مشهور، حضرت فاطمه معصومه (س) در سال ۲۰۱ هجری قمری، در مسیر سفر از مدینه به خراسان وارد قم شدند و پس از اقامتی کوتاه در همین شهر رحلت کردند.
امروز نیز ۲۳ ربیعالاول به عنوان «روز قم» شناخته میشود و بر اساس مصوبه جلسه ۹۰۹ شورای عالی انقلاب فرهنگی در سال ۱۴۰۳، این عنوان در ضمیمه تقویم رسمی کشور درج شده است.
برای فهم اهمیت این روز، باید قم را نه تنها پس از ورود حضرت معصومه (س)، بلکه پیش از سال ۲۰۱ هجری نیز دید؛ شهری که پیش از حضور ایشان زمینههای تبدیلشدن به یکی از مراکز مهم تشیع را فراهم کرده بود، اما حضور و سپس آرامگاه آن حضرت، این روند را وارد مرحلهای جدید کرد.
قم پیش از ورود حضرت معصومه (س)
برای شناخت اهمیت ۲۳ ربیعالاول باید ابتدا تصویری از قم پیش از ورود حضرت فاطمه معصومه (س) داشت، برخلاف تصور عمومی، تشیع در قم با ورود آن حضرت آغاز نشد.
این شهر پیش از سال ۲۰۱ هجری نیز یکی از مهمترین پایگاههای شیعی در ایران بود و خاندان اشعری در شکلگیری و تثبیت این هویت نقشی اساسی داشتند.
اشعریان که از کوفه به این منطقه مهاجرت کرده بودند، علاوه بر نقش اجتماعی و اقتصادی، ارتباط نزدیکی با امامان شیعه داشتند، شماری از راویان و محدثان نامدار شیعه از قم برخاستند و ارتباط علمی و مذهبی این شهر با مراکز شیعی آن روزگار بهتدریج قم را به یکی از کانونهای مهم امامیه تبدیل کرد.
رسول جعفریان، پژوهشگر و مورخ معاصر تاریخ تشیع درباره جایگاه قم در این دوره به خبرنگار ایمنا میگوید: شهر قم را باید نخستین شهر شیعی در حوزهای دانست که به نام ایران شناخته میشود.
وی میافزاید: شهری که سال ۲۰۱ هجری میزبان حضرت معصومه (س) شد، از پیش بستری اجتماعی و مذهبی آماده برای پذیرش یکی از شخصیتهای برجسته خاندان اهلبیت (ع) داشت.
۲۳ ربیعالاول؛ میهمانی که ماندگار شد
حضرت فاطمه معصومه (س)، دختر امام موسی کاظم (ع) و خواهر امام رضا (ع)، پس از عزیمت امام رضا (ع) به خراسان، مدینه را به قصد دیدار برادر ترک کرد. این سفر در شرایطی انجام شد که حضور امام رضا (ع) در ایران، زمینه حرکت شماری از سادات و وابستگان خاندان پیامبر (ص) بهسوی ایران را نیز فراهم کرده بود.
کاروان حضرت در مسیر خراسان به ساوه رسید؛ جایی که بنا بر روایتهای تاریخی، حضرت بیمار شد و در ادامه، قم را برای اقامت انتخاب کرد.
با رسیدن خبر حضور ایشان در نزدیکی قم، بزرگان خاندان اشعری به استقبال رفتند. موسی بن خزرج اشعری از چهرههای شناختهشده قم، میزبان حضرت شد و ایشان را به خانه خود برد. محل اقامت و عبادت حضرت که امروز با نام «بیتالنور» شناخته میشود، همچنان یکی از نشانههای تاریخی آن حضور کوتاه در شهر است.
مورخ و پژوهشگر تاریخ تشیع، برای قم جایگاهی فراتر از یک شهر شیعهنشین معمولی قائل است؛ در روایت وی، قم یکی از نخستین نقاط ایران است که تشیع در آن نه بهصورت یک گرایش محدود، بلکه بهعنوان بخشی از هویت عمومی شهر تثبیت شد.
او قم را «نخستین شهر شیعی در حوزهای که به نام ایران شناخته میشود» میداند و ریشه این ویژگی را تا اواخر قرن نخست هجری دنبال میکند، یعنی بیش از یک قرن پیش از ورود حضرت معصومه (س) به این شهر.
در این تحلیل، مهاجرت اشعریان از کوفه به قم نقطهای اساسی است. اشعریان تنها گروهی مهاجر نبودند که در این منطقه سکونت کنند؛ آنها با خود فرهنگی مذهبی، ارتباط با جریان شیعی کوفه و سپس ارتباط مستقیم با امامان شیعه را به قم منتقل کردند.
جعفریان بر این نکته تأکید می کند که تشیع اعتقادی قم از همین پیوند با کوفه تأثیر پذیرفت و بهتدریج در ساخت اجتماعی شهر ریشه دواند و به همین دلیل، قم در زمانی که هنوز بسیاری از مناطق ایران در نخستین مراحل پذیرش اسلام قرار داشتند، هویت مذهبی مشخص خود را پیدا کرده بود.
اهمیت قم تنها به پذیرش تشیع در داخل محدوده شهر خلاصه نشد؛ به گفته جعفریان از مطالعات تاریخی میتوان دریافت که قم در قرون نخست اسلامی به یکی از کانونهای انتقال تشیع به مناطق مرکزی ایران تبدیل شد. ارتباطات اجتماعی، اقتصادی و علمی قُمیها با شهرهایی همچون ری، کاشان و دیگر مناطق پیرامونی، به گسترش تشیع امامی در این نواحی کمک کرد.
وی میافزاید: همزمان با این تحولات، شبکهای از محدثان و راویان در قم پدید آمد که ارتباط آنها با امامان شیعه، شهر را از یک پایگاه اجتماعی به یک مرکز علمی نیز تبدیل کرد و به این ترتیب، آنچه بعدها بهعنوان جایگاه علمی قم شناخته شد، تنها محصول شکلگیری حوزه علمیه معاصر نبود؛ ریشههای آن را باید در همان قرون نخست و در جامعه محدثان و خاندانهای علمی قم جستوجو کرد.
جعفریان عنوان میکند: شهرت تاریخی و مذهبی قم از قرنهای نخست چنان بوده است که جغرافیدانان و مورخان مسلمان بارها از این شهر یاد و بر دو ویژگی آن، یعنی حضور اشعریان و تمایز مذهبی قم با بسیاری از شهرهای دیگر، تأکید کردهاند؛ حتی تألیف کتاب ارزشمند «تاریخ قم» در قرن چهارم هجری را میتوان نشانهای از بلوغ تاریخی و فرهنگی این جامعه دانست؛ شهری که در همان دوره آنقدر هویت و اهمیت پیدا کرده بود که تاریخ مستقل خود را ثبت کند.
از این منظر، ورود حضرت معصومه (س) به قم در سال ۲۰۱ هجری را نباید نقطه آغاز تشیع در این شهر دانست. برعکس، اهمیت واقعه در این است که حضرت وارد شهری شدند که از پیش یکی از استوارترین اجتماعات شیعی ایران را در خود جای داده بود. استقبال خاندان اشعری از آن حضرت نیز در امتداد همین سابقه تاریخی قابل فهم است.
اما حضور حضرت معصومه (س) عامل تازه و بسیار قدرتمندی را به هویت پیشین قم افزود؛ اگر اشعریان و محدثان قم را به یک پایگاه اجتماعی و علمی تشیع تبدیل کرده بودند، آرامگاه حضرت معصومه (س) به شهر مرکزیت زیارتی و معنوی بخشید و از آن پس سه عنصر در کنار یکدیگر قرار گرفتند؛ جامعه شیعی، سنت علمی و زیارت.
تنها ۱۷ روز و آغاز یک دوره جدید
اقامت حضرت معصومه (س) در قم بسیار کوتاه بود، بر اساس روایت مشهور، ایشان حدود ۱۷ روز در خانه موسی بن خزرج اقامت داشتند و در این مدت به عبادت پرداختند. بیماری اما فرصت ادامه سفر به خراسان و دیدار امام رضا (ع) را از ایشان گرفت.
پس از رحلت حضرت، پیکر ایشان در منطقهای موسوم به «بابلان» به خاک سپرده شد؛ مکانی که در آن زمان خارج از هسته اصلی شهر قرار داشت و بعدها آرامآرام به مهمترین نقطه مذهبی و یکی از اصلیترین کانونهای شکلدهنده ساختار شهر قم تبدیل شد.
در ابتدا، بنایی ساده بر فراز مزار وجود داشت، اما با گذشت زمان و افزایش شمار زائران، آرامگاه توسعه پیدا کرد. در دورههای مختلف تاریخی، بناهای تازهای به آن افزوده شد بهویژه از عصر صفوی به بعد، مجموعه حرم به یکی از مهمترین مراکز زیارتی ایران تبدیل شد.
قم پس از حضرت معصومه (س)؛ تغییر جایگاه یک شهر
اهمیت این واقعه را شاید بتوان در تفاوت میان «قم پیش از حضرت معصومه (س)» و «قم پس از حضرت معصومه (س)» بهتر مشاهده کرد. قم پیش از ورود آن حضرت یک پایگاه مهم شیعی بود، اما دفن حضرت معصومه (س) به این شهر عنصری تازه بخشید.
حمید الگار، پژوهشگر برجسته مطالعات ایران و تشیع در بررسی تاریخ تشیع در ایران در مقالهای، دفن حضرت معصومه (س) را موجب «ارتقای قطعی جایگاه قم در جغرافیای معنوی تشیع امامی» میداند.
این تعبیر، بخشی از تحولی را توضیح میدهد که در قرنهای بعد رخ داد تا جایی که قم دیگر تنها محل زندگی یک جامعه شیعی نبود؛ زائران از مناطق مختلف راهی این شهر شدند، موقوفات شکل گرفت، مراکز مذهبی و خدماتی پیرامون حرم توسعه پیدا کرد و آرامگاه حضرت به نقطهای اثرگذار در حیات اجتماعی و اقتصادی شهر تبدیل شد.
به مرور، مسیرهای منتهی به حرم، بازارها، مدارس، مساجد، خانههای علما و دیگر عناصر شهری نیز در ارتباط با این مرکز زیارتی شکل گرفتند یا توسعه پیدا کردند، به این ترتیب حرم نه تنها در هویت معنوی، بلکه در ساختار کالبدی و روند توسعه قم نیز نقشی تعیینکننده پیدا کرد.
از شهر زیارت تا شهر دانش
پیوند قم با دانش دینی نیز سابقهای دیرینه دارد، این شهر در قرنهای سوم و چهارم هجری از مراکز برجسته حدیث شیعه بود و شمار قابل توجهی از راویان و عالمان امامیه در آن زندگی میکردند.
اما در دوره معاصر، اتفاقی دیگر جایگاه علمی قم را وارد مرحلهای تازه کرد. سال ۱۳۰۱ شمسی، آیتالله شیخ عبدالکریم حائری یزدی به قم آمدند؛ سفری که در ابتدا با زیارت حرم حضرت معصومه (س) همراه بود، سرانجام به اقامت او در این شهر و سامان پیدا کردن حوزه علمیه معاصر قم انجامید.
از آن پس، قم علاوه بر جایگاه زیارتی خود به یکی از مهمترین مراکز آموزش و تولید دانش دینی در جهان تشیع تبدیل شد. حضور هزاران طلبه و پژوهشگر از ایران و کشورهای مختلف نیز ابعاد بینالمللی این جایگاه را گسترش داد.
در تاریخ قم میتوان زنجیرهای پیوسته را مشاهده کرد؛ شهری با پیشینه شیعی، میزبانی از حضرت معصومه (س)، شکلگیری یک زیارتگاه بزرگ، توسعه مراکز دینی و در نهایت تثبیت یکی از مهمترین حوزههای علمی جهان تشیع.
هجرتی کوتاه و تأثیری به بلندی ۱۲ قرن
حضرت معصومه(س) مدت زیادی در قم زندگی نکردند؛ فاصله ورود تا رحلت ایشان تنها چند هفته بود، اما اثر آن حضور کوتاه را میتوان در بیش از ۱۲ قرن تاریخ بعدی شهر دنبال کرد.
قم پیش از آن، شهری شیعی بود، اما حضور و آرامگاه حضرت معصومه (س) در کنار پیشینه مذهبی شهر، زمینهای فراهم کرد تا قم در قرون بعد به شهری زیارتی، علمی و فرامنطقهای تبدیل شود.
امروز و پس از گذشت بیش از ۱۲ قرن، هنوز مهمترین عنصر هویتی قم با نام بانویی پیوند خورده است که تنها روزهایی کوتاه در این شهر حضور داشت؛ هجرتی کوتاه که تأثیر آن، به بلندی تاریخ قم امتداد پیدا کرده است.
نظر شما