به گزارش خبرگزاری ایمنا، در سالهای اخیر، تجربه زیسته جوامع در مواجهه با بحرانهای گسترده نشان داده است که پیامدهای چنین شرایطی تنها به حوزههای اقتصادی و زیرساختی محدود نمیشود، بلکه لایههای عمیقتری از زندگی انسانی، بهویژه سلامت روان افراد را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. در این میان، کودکان و نوجوانان به دلیل ویژگیهای رشدی و حساسیتهای عاطفی، بیش از دیگر گروهها در معرض آسیبهای روانی قرار دارند. افزایش اضطراب، اختلال در تمرکز، ترسهای ناگهانی و احساس ناامنی از جمله واکنشهایی است که در این گروه سنی بهوضوح مشاهده میشود. همین مسئله ضرورت توجه علمی و دقیق به شیوههای مدیریت این وضعیت را دوچندان کرده است. آموزش خانوادهها، بازتعریف نقش معلمان و توجه به ابعاد روانشناختی تربیت در چنین شرایطی، از جمله محورهایی است که در سالهای اخیر مورد توجه پژوهشگران حوزه تعلیم و تربیت قرار گرفته و بهعنوان یکی از مهمترین الزامات مواجهه با بحران شناخته میشود.
در چنین فضایی، یکی از چالشهای اساسی، درک صحیح از مفهوم اض طراب و تمایز میان سطوح مختلف آن است. برخلاف تصور عمومی، اضطراب همواره پدیدهای منفی تلقی نمیشود و در بسیاری از موارد، نقش سازندهای در تنظیم رفتار و افزایش آمادگی فرد برای مواجهه با موقعیتهای مختلف ایفا میکند. با این حال، زمانی که این اضطراب از حد طبیعی فراتر رود و به سطحی برسد که عملکرد روزمره فرد را مختل کند، به یک عامل آسیبزا تبدیل میشود. در شرایط بحران، بهویژه زمانی که فرد با محرکهای مداوم و پیشبینیناپذیر مواجه است، احتمال عبور از این مرز بسیار افزایش مییابد. از این رو، شناخت نشانههای اضطراب ناسالم و تلاش برای کنترل آن، یکی از مهمترین گامها در حفظ تعادل روانی افراد بهویژه کودکان به شمار میرود و نیازمند آگاهی و مداخله بهموقع خانوادهها و نظام آموزشی است.
از سوی دیگر، تحولات محیطی ناشی از بحران میتواند به تغییر در الگوهای ذهنی و ادراکی افراد منجر شود. تجربه مکرر صداهای نگرانکننده، مشاهده صحنههای تنشزا یا حتی شنیدن اخبار منفی، بهتدریج ذهن را در وضعیت آمادهباش دائمی قرار میدهد. این وضعیت که نوعی شرطیشدن روانی محسوب میشود، باعث میشود افراد نسبت به محرکهای عادی نیز واکنشهای اغراقآمیز نشان دهند. برای مثال، یک صدای معمولی ممکن است بهعنوان نشانه خطر تعبیر شود و واکنش اضطرابی ایجاد کند. در کودکان، این پدیده با شدت بیشتری بروز میکند، زیرا آنها هنوز توانایی تفکیک دقیق واقعیت از برداشت ذهنی را بهطور کامل کسب نکردهاند. به همین دلیل، مدیریت این تجربهها و کمک به بازسازی ذهنی کودکان، به یکی از مهمترین وظایف والدین و مربیان تبدیل میشود.
در این میان، نقش خانواده بهعنوان نخستین و مهمترین نهاد تربیتی، بیش از هر زمان دیگری برجسته میشود. خانواده نهتنها مسئول تأمین نیازهای اولیه کودک است، بلکه در شرایط بحرانی، وظیفه ایجاد امنیت روانی و حمایت عاطفی را نیز بر عهده دارد. شیوه تعامل والدین با کودکان، نوع گفتوگوها، میزان توجه به احساسات آنها و حتی نحوه واکنش به اخبار و رویدادها، همگی در شکلگیری ادراک کودک از جهان پیرامون تأثیرگذار است. والدینی که بتوانند با حفظ آرامش، همدلی و حضور فعال، فضای امنی برای فرزندان خود ایجاد کنند، نقش مؤثری در کاهش اضطراب و تقویت حس اطمینان در آنها خواهند داشت. این در حالی است که بیتوجهی به این ابعاد میتواند به تشدید نگرانیها و بروز مشکلات روانی در بلندمدت منجر شود.
در نهایت، مواجهه مؤثر با پیامدهای روانی بحران نیازمند رویکردی چندبعدی و هماهنگ است که در آن خانواده، نظام آموزشی و جامعه بهطور همزمان ایفای نقش کنند. ایجاد فرصتهایی برای تعاملات اجتماعی، طراحی فعالیتهای هدفمند برای افزایش تمرکز، استفاده از بازی و سرگرمیهای سازنده و همچنین مدیریت جریان اطلاعات و اخبار، از جمله راهکارهایی است که میتواند به بازسازی تعادل روانی کمک کند. در چنین شرایطی، توجه به نیازهای عاطفی و روانی کودکان نباید به حاشیه رانده شود، بلکه باید در مرکز برنامهریزیها قرار گیرد. تنها با چنین نگاهی میتوان از تبدیل بحران به آسیبهای ماندگار جلوگیری کرد و زمینهای برای رشد، تابآوری و شکلگیری شخصیتهای قوی و متعادل در نسل آینده فراهم ساخت.
بازخوانی علمی مدیریت استرس با تأکید بر نقش خانواده و آموزش/ اضطراب در سایه بحران؛ چگونه روان کودکان را در شرایط جنگی حفظ کنیم؟
رضا علی نوروزی، استاد تعلیم و تربیت دانشگاه اصفهان و عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان با اشاره به بررسی ابعاد مختلف اضطراب در شرایط بحرانی و لزوم توجه به راهکارهایی عملی برای مدیریت آن به خبرنگار ایمنا میگوید: درک صحیح از ماهیت اضطراب، نخستین گام برای مواجهه مؤثر با آن است و بدون این شناخت، هرگونه مداخله تربیتی یا روانی ممکن است ناکارآمد یا حتی آسیبزا باشد. اضطراب و استرس را نباید بهطور کامل پدیدهای منفی تلقی کرد. بخشی از اضطراب کاملاً طبیعی و حتی ضروری است، زیرا همین میزان از نگرانی است که افراد را به حرکت، برنامهریزی و اقدام وادار میکند. او توضیح میدهد که اگر انسان هیچگونه اضطرابی را تجربه نکند، انگیزهای برای انجام وظایف و مسئولیتهای خود نخواهد داشت و در واقع نوعی رخوت و بیتفاوتی شکل میگیرد. از این منظر، اضطراب سالم میتواند بهعنوان یک هشدار درونی عمل کند که فرد را برای مواجهه با چالشها آماده میسازد.
وی با تفکیک میان اضطراب سالم و ناسالم، میافزاید: مشکل اصلی زمانی آغاز میشود که این اضطراب از حد طبیعی خود فراتر رود. اضطراب ناسالم معمولاً با شدت بالا، تداوم طولانی و تأثیر منفی بر عملکرد فرد شناخته میشود. در چنین شرایطی، فرد ممکن است دچار اختلال در تمرکز، کاهش کارایی، بیخوابی و حتی ناتوانی در انجام امور روزمره شود. در شرایط بحرانی مانند جنگ، احتمال بروز چنین اضطرابی افزایش مییابد و به همین دلیل، توجه به نشانهها و مدیریت بهموقع آن اهمیت زیادی دارد.
عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان با اشاره به تجربه زیسته افراد در شرایط جنگی، ادامه میدهد: صداهای ناگهانی مانند انفجار یا حتی اخبار ناگوار میتواند ذهن افراد را بهطور مداوم در وضعیت هشدار نگه دارد. در چنین شرایطی، ذهن انسان بهتدریج نسبت به محرکهای محیطی حساس میشود و حتی صداهای عادی نیز میتوانند بهعنوان نشانه خطر تفسیر شوند. این پدیده که نوعی شرطیشدن ذهنی محسوب میشود، میتواند اضطراب را تشدید کرده و احساس ناامنی را افزایش دهد. کودکان در این میان آسیبپذیرتر هستند زیرا توانایی کمتری در تحلیل و کنترل این تجربهها دارند.
نوروزی نقش خانواده را در مدیریت این شرایط بسیار کلیدی میداند و تأکید میکند: والدین میتوانند بهعنوان نخستین حامیان روانی کودکان عمل کنند. ایجاد حس امنیت، مهمترین وظیفه خانواده در چنین شرایطی است. حضور فیزیکی والدین، ارتباط کلامی آرام و ایجاد فضای حمایتی میتواند تا حد زیادی از شدت اضطراب کودکان بکاهد، همچنین توصیه میشود که والدین بهجای نادیده گرفتن ترسهای کودک، آنها را بپذیرند و با همدلی به آنها پاسخ دهند.
اهمیت توجه به راهکارهایی مؤثر برای کاهش اضطراب
وی یکی از راهکارهای مؤثر در کاهش اضطراب را پرتکردن حواس از عوامل استرسزا میداند و میگوید: در لحظاتی که کودک در معرض محرکهای اضطرابآور قرار میگیرد، میتوان با ایجاد فعالیتهای جایگزین، توجه او را به موضوعات دیگر معطوف کرد. این فعالیتها میتواند شامل بازی، گفتوگو یا حتی انجام کارهای ساده روزمره باشد. این روش بهویژه برای کودکان و سالمندان که آسیبپذیری بیشتری دارند، بسیار مؤثر است.
این استاد دانشگاه با اشاره به مسئله کاهش تمرکز در شرایط استرسزا عنوان میکند: در چنین شرایطی نباید انتظار عملکرد عادی از افراد داشت. فعالیتها به بازههای زمانی کوتاه تقسیم شوند تا فرد بتواند بهتدریج تمرکز خود را بازیابد. برای مثال، اگر در شرایط عادی فرد قادر به تمرکز یکساعته بوده، در شرایط بحرانی میتوان این زمان را به ۲۰ دقیقه کاهش داد و سپس بهتدریج آن را افزایش داد. این روش به ذهن کمک میکند تا بدون فشار، به حالت تعادل بازگردد.
نوروزی با تأکید بر اهمیت همدلی، خاطرنشان میکند: یکی از اشتباهات رایج والدین، بیاهمیت جلوه دادن ترس کودکان است. کودک نیاز دارد احساساتش دیده و درک شود و این امر تنها از طریق همدلی واقعی امکانپذیر است. در بعضی موارد، حتی حضور والدین در کنار کودک هنگام خواب یا در موقعیتهای اضطرابآور میتواند نقش مهمی در کاهش ترس داشته باشد. تعاملات اجتماعی یکی از عوامل مهم در بازگشت آرامش روانی بوده، زیرا انسان به ذات موجودی اجتماعی است و در شرایط بحران، این نیاز بیش از هر زمان دیگری خود را نشان میدهد. در فضای جنگی، کودکان ممکن است احساس ناامنی و تنهایی بیشتری داشته باشند، بنابراین ارتباط با اعضای خانواده، اقوام و حتی همسایگان میتواند به بازسازی حس امنیت کمک کند. فعالیتهای گروهی، دورهمیهای خانوادگی و مشارکت در کارهای جمعی، علاوه بر کاهش اضطراب، پیوندهای عاطفی را نیز تقویت میکند و به کودک احساس تعلق میبخشد.
وی بازی را یکی از مؤثرترین ابزارهای کاهش اضطراب معرفی میکند و آن را زبان طبیعی کودک میداند و تاکید میکند: کودکان از طریق بازی، احساسات خود را بیان میکنند و به نوعی فشارهای روانی را تخلیه میکنند. بازیهای فکری، خلاقانه و گروهی میتوانند ذهن کودک را درگیر کرده و توجه او را از ترسها و نگرانیها دور کنند. اگرچه بازیهای دیجیتال میتوانند بهطور موقت مؤثر باشند، اما استفاده بیش از حد از آنها ممکن است پیامدهای منفی داشته باشد و بهتر است تعادل در این زمینه رعایت شود.
این پژوهشگر حوزه تعلیم و تربیت با اشاره به اهمیت مدیریت اخبار میگوید: قرار گرفتن مداوم در معرض اخبار منفی، بهویژه برای کودکان، میتواند اضطراب را تشدید کند. والدین باید در نحوه انتقال اطلاعات دقت داشته باشند و از بیان جزئیات نگرانکننده در حضور کودکان خودداری کنند. همچنین کنترل واکنشهای هیجانی بزرگسالان اهمیت زیادی دارد، زیرا کودکان بیش از آنکه به محتوای کلام توجه کنند، از رفتار و احساسات والدین تأثیر میپذیرند. مدیریت اضطراب در شرایط بحرانی نیازمند مجموعهای از اقدامات هماهنگ است؛ از ایجاد فضای امن خانوادگی گرفته تا تنظیم فعالیتها، تقویت تعاملات اجتماعی و مدیریت جریان اطلاعات. اگر خانوادهها بتوانند این اصول را بهدرستی اجرا کنند، نهتنها از آسیبهای روانی جلوگیری میشود، بلکه زمینهای برای تقویت تابآوری، خودباوری و رشد شخصیتی کودکان نیز فراهم خواهد شد.
راهکارهای روانشناختی برای حفظ آرامش در بحران با تأکید بر نقش خانواده و سبک زندگی/ چگونه از شرایط بحرانی و پر استرس با آسیب کمتر عبور کنیم؟
مریم ماهرالنقش، دکترای روانشناسی تربیتی با اشاره به مهمترین راهکارهای عبور سالم از شرایط بحرانی و تاکید بر نقش آگاهی، واقعبینی و حفظ ساختار زندگی روزمره به خبرنگار ایمنا میگوید: نخستین گام در مدیریت استرس، واقعبین بودن نسبت به آن است، نمیتوان انتظار داشت که اضطراب و نگرانی بهصورت ناگهانی و کامل از بین برود، بلکه باید پذیرفت که این احساسات بخشی طبیعی از واکنش انسان به شرایط بحرانی هستند. زمانی که فرد این واقعیت را بپذیرد، میتواند بهتدریج با تغییر سبک زندگی، کاهش فشارهای روانی و ایجاد نظم نسبی در برنامههای روزانه، مسیر بازگشت به آرامش را طی کند. این روند باید تدریجی باشد و نباید از خود یا دیگران انتظار تغییرات سریع و غیرواقعبینانه داشت.
وی میافزاید: یکی از مهمترین اصول در مدیریت بحران، حفظ روال عادی زندگی تا حد امکان است. ادامه فعالیتهای روزمره مانند خواب منظم، تغذیه مناسب، مطالعه و انجام کارهای ساده میتواند احساس ثبات و کنترل را در فرد تقویت کند. ذهن انسان در شرایط بیثباتی بهدنبال نشانههایی از نظم میشود و زمانی که ساختار روزمره حفظ شود، سطح اضطراب بهطور قابل توجهی کاهش مییابد. حتی اگر شرایط اجازه اجرای کامل برنامههای روزانه را ندهد، تلاش برای حفظ بخشهایی از آن میتواند اثرات روانی مثبتی به همراه داشته باشد.
این روانشناس تربیتی با اشاره به اهمیت فعالیتهای ذهنی اظهار میکند: مطالعه، حل مسئله، انجام بازیهای فکری و سرگرمیهای هدفمند میتوانند نقش مهمی در کاهش اضطراب داشته باشند. این فعالیتها ذهن را از تمرکز بر افکار نگرانکننده دور کرده و آن را درگیر فرایندهای سازنده میکنند. در شرایط بحرانی، مطالعه نهتنها یک فعالیت آموزشی بلکه یک ابزار رواندرمانی غیرمستقیم محسوب میشود که میتواند به بازسازی تمرکز و تقویت توان ذهنی کمک کند. انتخاب فعالیتهای سبک و قابل انجام، نسبت به فشار آوردن به ذهن برای عملکرد سنگین، اثرگذاری بیشتری دارد.
مدیریت فضای خانه و نقش روابط اجتماعی / اهمیت فعالیت و پرهیز از بیتحرکی ذهنی و جسمی
ماهرالنقش با اشاره به اهمیت فضای خانوادگی عنوان میکند: محیط خانه باید تا حد امکان به فضایی امن، آرام و حمایتگر تبدیل شود.تغییر لحن گفتوگوها، کاهش تنشهای کلامی و ایجاد لحظات مثبت و حتی طنزآمیز میتواند در کاهش فشار روانی اعضای خانواده مؤثر باشد. تعامل با دیگران و خروج از انزوای روانی، یکی از عوامل مهم در بازسازی احساس امنیت است. در شرایط بحرانی، انسانها بیش از هر زمان دیگری به حمایت اجتماعی نیاز دارند.
وی با اشاره به رفتارهای هیجانی بزرگسالان تصریح میکند: گاهی اوقات واکنشهای ناخواسته همچون پرخاشگری، اضطراب کلامی یا انتقال نگرانیها به دیگران، میتواند فضای روانی خانواده را متشنجتر کند. شناسایی این رفتارها و تلاش برای اصلاح آنها، نقش مهمی در کاهش آسیبهای روانی اطرافیان، بهویژه کودکان و سالمندان دارد. زندگی در لحظه و تمرکز بر زمان حال نیز میتواند از شدت نگرانیهای آیندهمحور بکاهد و به ایجاد آرامش ذهنی کمک کند.
این روانشناس تربیتی تأکید میکند: یکی از عوامل تشدید اضطراب، بیکاری و نداشتن درگیری ذهنی است. افراد در شرایط بحران باید تا حد امکان خود را درگیر فعالیتهای سازنده، سرگرمکننده یا حتی ساده روزمره کنند تا ذهن فرصت ورود به چرخه افکار منفی را پیدا نکند. این مشغولسازی میتواند هم در سطح فردی و هم در قالب فعالیتهای خانوادگی یا گروهی انجام شود و نقش مهمی در کاهش فشار روانی دارد.
توصیههای ویژه برای حمایت از کودکان در بحران و نقش گفتوگو و بازی در پردازش احساسات کودک / ضرورت حفظ روال زندگی کودک و پرهیز از فاجعهسازی
ماهرالنقش با اشاره به وضعیت کودکان در شرایط بحرانی میگوید: کودکان به دلیل رشد ناقص شناختی و عاطفی، توانایی تحلیل رویدادهای پیچیده و خشونتبار را ندارند و به همین دلیل، بیشتر بر اساس احساسات خود واکنش نشان میدهند. احساس امنیت در کودکان بهطور مستقیم به رفتار و آرامش بزرگسالان وابسته است و هرگونه اضطراب والدین میتواند بهسرعت به کودک منتقل شود.
وی اضافه میکند: والدین تا حد امکان روال عادی زندگی کودک را حفظ کنند و از بزرگنمایی خطر یا ایجاد فضای فاجعهمحور خودداری کنند.پاسخگویی صادقانه اما ساده و متناسب با سن کودک، یکی از مهمترین اصول ارتباطی در این شرایط است. پنهانکاری میتواند اضطراب کودک را افزایش دهد، در حالی که شفافیت کنترلشده باعث ایجاد احساس امنیت میشود.
این روانشناس تربیتی ادامه میدهد: کودکان باید فرصت بیان نگرانیها و احساسات خود را داشته باشند و بدانند که این احساسات طبیعی و قابل پذیرش هستند. فعالیتهایی مانند نقاشی، داستانسازی، بازیهای خلاقانه و حتی تماشای برنامههای مناسب میتواند به پردازش هیجانات کودک کمک کند. همچنین تعامل با همسالان، در صورت امکان، نقش مهمی در بازسازی حس عادی بودن زندگی دارد.
ماهرالنقش میگوید: صداقت والدین باید همواره با ایجاد حس اطمینان همراه باشد. بیان ساده واقعیتهایی مانند «شرایط کمی سخت است، اما ما در کنار هم هستیم» میتواند حس کنترل و امنیت را در ذهن کودک تقویت کند. این نوع جملات ساده اما مؤثر، نقش مهمی در شکلگیری تابآوری روانی کودکان دارد.
وی تأکید میکند: والدین باید ابتدا از سلامت روان خود مراقبت کنند، زیرا فرد فرسوده نمیتواند منبع آرامش برای دیگران باشد. خودمراقبتی، حفظ آرامش نسبی و استفاده از حمایتهای اجتماعی، پیششرط اصلی ایفای نقش مؤثر در خانواده است. اگر این اصول بهدرستی رعایت شود، میتوان از دل بحرانها نیز فرصتی برای رشد، همدلی و تقویت روابط انسانی ساخت.
میتوان گفت که مواجهه با شرایط بحرانی، بهویژه آنگاه که با ناامنیهای محیطی و فشارهای روانی همراه است، نیازمند نگاهی فراتر از مدیریتهای مقطعی و سطحی است و باید بهعنوان یک مسئله عمیق تربیتی و اجتماعی مورد توجه قرار گیرد. آنچه در این میان اهمیت دارد، نه حذف کامل اضطراب، بلکه شناخت، هدایت و تبدیل آن به عاملی برای رشد و سازگاری است؛ چرا که اضطراب در صورت مدیریت صحیح میتواند به افزایش آمادگی ذهنی و تقویت مهارتهای مواجهه با چالشها منجر شود.
در این مسیر، خانواده بهعنوان نخستین پناهگاه روانی کودک، نقشی بیبدیل در ایجاد احساس امنیت، آرامش و ثبات ایفا میکند و نحوه تعامل، گفتوگو و واکنش والدین میتواند بهطور مستقیم بر کیفیت تجربه روانی کودک اثرگذار باشد. از سوی دیگر، بهرهگیری از راهکارهایی همچون تنظیم فعالیتهای روزمره، تقویت تعاملات اجتماعی، استفاده هدفمند از بازی و مدیریت هوشمندانه اخبار، میتواند به بازسازی تعادل روانی کمک کند و از تثبیت ترسها و نگرانیها جلوگیری کند. در نهایت، اگر این اقدامات با آگاهی، همدلی و استمرار همراه باشد، نهتنها از آسیبهای روانی کاسته میشود، بلکه زمینهای برای پرورش نسلی تابآور، آگاه و توانمند فراهم خواهد شد که قادر است در مواجهه با بحرانها، واکنشهایی سنجیده و سازنده از خود نشان دهد.
نظر شما